Перевод идиом: теоретические основы и практические проблемы

Аннотация

Ключевые слова: В данной статье рассматривается понятие идиомы, идиома, трудности её перевода и анализируются практические перевод, примеры. Сравниваются идиомы английского и узбекского культура, языков, изучаются основные подходы к переводу. эквивалентность, описательный перевод. 1 PhD, Senior Lecturer, Mirzo Ulugbek National University of Uzbekistan. Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701 XX asrning boshlarida til o‘qitishning zamonaviy yondashuvlariga asos solingan va ularning rivojlanishi bugungi kunda auditoriyada qo‘llaniladigan til o‘qitish va o‘rganish usullari uchun asos bo‘lgan. Yillar davomida ko‘plab til o‘qitish va o‘rganish borasidagi yondashuvlar o‘z davrida til o‘qitish metodikasida ustunlik qilib keldi. Har bir dominant usul yoki yondashuv o‘zi ishlab chiqilgan muayyan davrning g‘oyalari va innovatsiyalarini o‘zida aks ettiradi. Har bir tildagi folklor janrlar, maqollar, iboralar, shu tilda muloqot qiladigan xalqning asrab-avaylanadigan, eng ko‘p o‘rganiladigan muhim ahamiyatga ega bo‘lgan xalq og‘zaki merosi hisoblanadi. Bu sohaning vazifasi til orqali xalqning bugungi kungacha shakllangan madaniyatini o‘zida aks ettira olishidir. Madaniyat – lingvomadaniyatning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Madaniyatda eng avvalo shu olam va inson tushunchasi bir-biri bilan o‘zaro chambarchas bog‘liq holatda amalga oshadi. Jamiyatdagi har bir shaxs bolaligidan ona tilini xalqining madaniyati bilan birga o‘ziga singdirib oladi. Xalq madinayatining barcha nozik tomonlari shu xalqning o‘z tilida aksini topgan bo‘ladi. Til va madaniy farqlar va ularning tarjima jarayoniga ta’siri Tarjimon ba’zi bir matnlarda duch keladigan muammo mavjud, bu ma’lum bir madaniyat yoki muhitda mavjud bo‘lmagan ba’zi so‘zlarning ma’nosini qanday topish mumkin. Masalan, Evropa madaniyatida inglizcha "boy friend" va "girl friend" yigit do‘sti va qiz do‘sti tushunchasi, o‘zbek madaniyatida umuman bo‘lmagan tushuncha. Shuningdek ular arab madaniyatida ham kam uchraydi.Ushbu farqlar manba tilidan boshqa tilga tarjima qilinmaslik muammosi bilan bog‘liq. Bu erda translyatsiya yo‘li bilan, ya’ni so‘zni manba tilida qanday talaffuz qilinishiga qarab, ya’ni iddat va boshqalarni yozish bilan shug‘ullanish odat tusiga kiradi, bu so‘zlarni izohlash bilan ya’ni qovslar yordamida: Iddat (ajrashgan yoki beva ayolning Islomga binoan turmush qurishi mumkin bo‘lmagan davr) Biroq, u ushbu yechim ko‘p hollarda ishlamasligini aniqladi, chunki bu tarjimonni manba tili madaniyatiga singib ketgan ma’nolarni chuqur o‘rganishga majbur qiladi va uning tarjimasi bu holda u to‘liq yoki qisman buzilib ketishi mumkinligini hisobga olib bu yerda uning vakolat doirasiga kirmaydigan mavzular bilan shug‘ullanishga majbur bo‘lib qoladi. Bugungi global kommunikatsiya davrida turli xalqlarning tili va madaniyatini o‘zaro anglash, ayniqsa, tilshunoslik va tarjima sohasida o‘ta muhim ahamiyatga ega. Jamiyatning qadriyatlari va g‘oyalari o‘zgara boshlagach, ta’lim va til o‘rganishga oid g‘oyalar ham rivojlanib boradi. Mana shunday rivojlanish davrida chet tilni o‘qitish va o‘rganishda tarjima ham o‘ziga xos ahamiyat kasb etdi. Shu tariqa, idiomalar – xalq ruhiyatining, mentalitetining, madaniy dunyoqarashining yuksak ifodasi bo‘lib, ularni tarjima qilish tarjimonlardan katta mahorat, madaniy kompetensiya va nazariy bilimlarni talab etadi. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillaridagi idiomalarni tarjima qilishda yuzaga keladigan muammolar va ularni yechish yo‘llarini tadqiq qilishga bag‘ishlanadi. 507 Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701 1-rasm. Idiomalarni tarjima qilishda qo‘llaniladigan usullar (%) Shunday qilib, idiomalarni tarjima qilishda qo‘llaniladigan usullar bo‘yicha foizli diagramma. Har bir usulning ulushi ranglar bilan ajratilgan (rasm 1):  Ekvivalent idioma – 40%  Izohli tarjima – 30%  Teng ma’noli ibora bilan almashtirish – 20%  To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima – 10% Idioma – bu o‘z ifodasi bilan boshqa so‘zlardan iborat bo‘lsa-da, ma’nosi lug‘aviy ma’nolaridan farq qiluvchi barqaror so‘z birikmasidir. Masalan, “kick the bucket” – "o‘lish", “ko‘ziga qorong‘ilik cho‘kdi” – “ko‘rmay qoldi, tushunmadi” kabi. Shuningdek, idiomalar milliy madaniyat mahsulidir. Ular xalq urf-odatlari, qadriyatlari, tarixiy xotiralari bilan chambarchas bog‘liq. 1-jadval. Ingliz va o‘zbek tillaridagi idiomalarning umumiy va farqli jihatlari Xususiyatlar Ingliz tili O‘zbek tili Strukturasi Fe’l + ot, fe’l + ravish Fe’l + ot, sinonimik birikmalar Ma’no uzatilishi Ko‘p hollarda obrazli Obrazli va ba’zan to‘g‘ridan-to‘g‘ri  Idiomalarni tarjima qilish usullari: Ekvivalent tarjima (She kicked the bucket → U vafot etdi) Teng ma’noli idioma bilan almashtirish (Break the ice → Muzni eritmoq) To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish (agar o‘zbek tilid