Текст научной работы на тему Институт государственной подотчетности в условиях модернизации государственного управления: научно-теоретический анализ

Аннотация

the article analyzes the scientific and theo- retical aspects of the institution of government responsibil- ity, entering into the debate with scientists who have stud- ied this issue, the author's conclusions have put forward as well. Key words: government, resignation, responsibility. Ҳукуматнинг истеъфоси муҳим конституциявий- ҳуқуқий институтлардан бири бўлиб, деярли барча хорижий мамлакатларда давлат ва жамият ҳаётига жиддий таъсири кўрсатадиган ва ўзида истеъфо қўлланилувчи мансабдор шахс ёки коллегиал органнинг жавобгарлигини (конституциявий-ҳуқуқий, сиёсий) акс эттирувчи ҳуқуқий ҳодисадир. Ҳукуматнинг истеъфоси институти ҳукуматнинг шакллантирилиши институти сингари ҳам давлат бошлиғи, ҳам вакиллик органи иштирокида амалга оширилувчи жараёнлардан бири бўлиб, ушбу жараённинг амалга оширилиш механизми давлат бошқаруви шаклини белгиловчи асосий омиллардан бири ҳисобланади. Чунки ҳукумат истеъфосининг ташаббускори аксарият холларда парламент ва давлат бошлиғи бўлиб, ҳукумат айнан улар ёки улардан бирининг олдида жавобгар бўлади. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, давлат органи сифатида ҳукуматнинг табиати шундайки, у ўзини шакллантирган органлар олдида жавобгардир [14, 22-, 67-бетлар.]. Ҳукумат шаклланиши ва истеъфосининг қай тарзда амалга оширилиши унинг қайси орган олдида жавобгар эканлигини намоён қилиб, мазкур жавобгарлик давлатда бошқарув шаклининг асосий кўрсаткичларидан бири ҳисобланади. Юқоридагилардан келиб чиққан холда, “истеъфо” ва “ҳукуматнинг жавобгарлиги (конституциявий- ҳуқуқий, сиёсий)” ҳуқуқий категориялари ҳамда уларнинг ўзаро нисбатини тафсилий равишда таҳлил қилиб чиқиш мақсадга мувофиқ, зеро, “ҳукумат жавобгарлигининг предмети, таркиби ва чегараларни ўрганиш ҳукумат ҳокимияти хусусида, унинг давлат ҳокимият органи сифатидаги мақоми, давлат механизми ва ҳокимиятлар бўлиниши тизимидаги ўрнини ҳар томонлама билиш учун ниҳоятда зарурдир” [14, 3-бет.]. 26 2017 №3 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА Г.Кильдинанинг таъкидлашича, “истеъфо – бу жавобгарлик соф кўринишда ёки бир-бири билан узвий истеъфо субъекти томонидан ваколатларни боғлиқликда юзага келиши мумкин бўлган сиёсий, йўқотилишига сабаб бўлган, давлат органи ёки ахлоқий ва юридик жавобгарликни ўз ичига олади” [3, ваколатлари давлат фаолияти билан боғлиқ бўлган 91-бет.]. А.Болехивская эса, ҳукуматнинг шахс томонидан ўз ваколатларини амалга конституциявий-ҳуқуқий жавобгарлиги деб, оширилишини ихтиёрий ёки мажбурий тарзда конституциявий-ҳуқуқий санкцияларни юзага тугатилишидир” [4, 19- бет.]. С. Автономовнинг келтирувчи юридик мажбурлов чорасини тушуниш фикрича, “истеъфо бу ижро ҳокимияти органи ёки лозимлигини, бундай жавобгарликнинг асоси сифатида давлат аппарати иерархиясида юқори лавозимни конституциявий деликтлар, яъни конституциявий ҳуқуқ эгаллаб турган мансабдор шахснинг ваколатларининг нормаларини бузилиши ҳолатлари хизмат қилишини тугатилиши” [16, 702- бет.]. С. Авакьяннинг қайд таъкидлайди [1, 10- бет.]. Демак, конституциявий этишича, “истеъфо бу ихтиёрий ёки ихтиёрий бўлмаган жавобгарлик – бу давлат ҳокимияти тизимида юқори тарзда алоҳида мансабдор шахснинг ўз лавозимини даражадаги мансабдор шахс ёки органга нисбатан қолдириши ёки бутун таркибда коллегиал органнинг қўлланилувчи ҳуқуқий жавобгарлик мустақил тури ваколатларини тугатилишидир” [6, 412- бет.]. Демак, бўлиб, конституциявий нормаларнинг бузилиши, ушбу истеъфо қуйидаги аломатларга эгадир: биринчидан, нормаларга зид ҳаракатларнинг амалга оширилиши истеъфо аксарият ҳолларда ижро ҳокимияти тизимида натижасида юзага келади. Жавобгарликнинг ушбу қўлланилади; иккинчидан, истеъфо бу давлат органи турини “конституциявий-ҳуқуқий жавобгарлик” деб (аксарият ҳолларда коллегиал) ва унинг мансабдор аташдан онгли равишда тийилдик, негаки бу шахсига нисбатан қўлланилади; учинчидан, истеъфо жавобгарликнинг мустақил тури сифатида ихтиёрий ва мажбурий шаклда амалга оширилади; ривожланган давлатларнинг ҳуқуқий тизимларида тўртинчидан, истеъфо давлат органи ёки мансабдор ўзининг мустаҳкам ўрнига эга бўлмоқда. Бироқ шахсининг ваколатларини тугатилишига олиб келади. жавобгарликнинг ушбу тури хуқуқбузарлик мавжуд Ҳукуматнинг жавобгарлиги масаласига бўлмаганда ҳам келиб чиқиши мумкинлигини кўрсатган тўхталадиган бўлсак, ҳукумат истеъфоси институтини олим Т. Шоннинг фикрига эътироз билдириш лозим. комплекс тарзда тадқиқ этган олим – А. Шеяннинг Негаки, жавобгарлик фақатгина ғайриҳуқуқий ҳаракат таъкидлашича, “ҳукумат жавобгарлигининг ўзига хос ёки ҳаракатсизлик учун қўлланиладиган таъсир жихатларини инобатга олсак, уни конституциявий- чорасидир, акс ҳолда у жавобгарлик деб аталмаган ҳуқуқий жавобгарликнинг бир тури сифатида бўлар эди. Демак, “конституциявий жавобгарлик – бу конституциявий-сиёсий жавобгарлик деб номлаш оммавий ҳокимиятни лозим даражада амалга мақсадга мувофиқдир” [14, 20-бет.], деб алоҳида қайд оширилмаганлик учун жавобгарликдир” [8, 115-