Развитие кооперативов в сельском хозяйстве: текущее состояние и планы на будущее

Аннотация

The article considers the implemented measures for the formation of cooperative relations in agriculture, existing problems and negative factors 55 negatively affecting this process, as well as issues related to the adopted regulatory documents on the development of cooperative relations in the field. Таянч иборалар: қишлоқ хўжалиги, кооперация, иқтисодий муносабатлар, ҳамкорлик, кооператив, қонун, шартномалар, бадал, дивидент. Бугунги кунда қишлоқ хўжалиги соҳасида энг долзарб масалалардан бири - қишлоқ хўжалигини эмас, умуман иқтисодиётнинг ҳар бир реал тармоқларини барқарор ривожлантириш, маҳсулот етиштирувчи хўжаликлар билан уларнинг маҳсулотларини тайёрлаш, қайта ишлаш, сотиш, хизмат кўрсатиш, таъминот тизимидаги барча хўжалик субъектлари ўртасида тенг манфаатлар асосида, адолат ва ошкора иқтисодий ҳамкорликни шакллантиришдир. Дунё қишлоқ хўжалигида, шу жумладан ривожланган Европа давлатлари, ривожланиш даражаси барқарор бўлган Хитой давлатида ёки ривожланиш босқичига чиқаётган давлатлар қишлоқ хўжалиги соҳасида кооперация муносабатлари, бунда “маҳсулот ишлаб чиқарувчилар – тaйёрловчилар – қайта ишлаш – сотиш – хизмат кўрсатиш – таъминот ва бошқа инфратузилма субъектлари” доимо ҳамкорликда, тенг манфаатларда фаолият юритмоқда. Мамлакатимиз қишлоқ хўжалиги тарихига назар ташласак, 1917 йилга қадар, мамлакатимиз ҳудудида расмий маълумотларга кўра, 21888 та пахтачилик, 442 та дончилик, 263 та пиллачилик, 250 та чорвачилик ва 205 та мева – узумчилик ишлаб чиқариш ширкатлари фаолият кўрсатган. 1929 йилдан бошланган коллективлаштириш жараёнида жамоа ва давлат хўжаликларини ташкил этилиши натижасида деҳқонларни ўз ерига, мулкига, етиштирилган ҳосил ва даромадига эгалик ҳиссини бутундай йўққа чиқарди. Биринчи навбатда айтишимиз керакки, мамлакатимизда кооперация муносабатларининг ҳуқуқий асосларини белгиловчи 1991 йил қабул қилинган “Кооперация тўғрисида”ги Қонун бугунги кунда қишлоқ хўжалиги соҳасида мунтазам ривожланиб келаётган кооператив муносабатларни тартибга сола олмайди. Қонунда қишлоқ хўжалиги кооперациялари фаолиятини ташкил этиш ва йўлга қўйиш билан боғлиқ кўплаб масалалар ҳозиргача очиқ қолган ва ҳуқуқий бўшлиқлар мавжуд. Қолаверса, қонун ҳужжатларида кооперация муносабатларини ташкил этиш, кооперацияга аъзолик ва аъзоликдан чиқиш, аъзолик бадалини тўлаш шартлари, дивиденд улушини аниқлаш ва тақсимлаш механизмлари, умуман кооперация муносабатлари билан боғлиқ барча механизмларни ҳаракатини тўлиқ тартибга солинмаганлиги амалиётда қатор муаммоларга сабаб бўлмоқда. 56 Умуман, кооперациялар фаолиятини йўлга қўйилишида ташкилий- иқтисодий (молиявий) ва ҳуқуқий (шартномавий) механизмлар етарли даражада, кооперация аъзоларини қониқтирадиган механизмлар яратилмаганлиги кўзга ташланмоқда. Республикамизда сўнгги 4-5 йил ичида қишлоқ хўжалигини модернизация қилиш, янги турдаги замонавий тузилмалар – агрокластерлар ташкил қилиш ва уларни ривожлантириш, қишлоқ хўжалигига инвестициялар жалб қилиш учун замонавий жозибадор муҳитни яратиш, қўшилган қиймат занжирини шакллантириш ва ривожлантириш ва бошқа бозор муносабатларига мос йирик тадбирлар амалга оширилмоқда. Республикамиз раҳбари даражасида қишлоқ хўжалигида кооперация муносабатларини ривожлантиришга катта эътибор қаратилмоқда, тегишли ҳуқуқий – меъёрий механизмлари ишлаб чиқилмоқда. Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 14 мартдаги “Мева-сабзавотчилик соҳасида қишлоқ хўжалиги кооперациясини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-4239 сон қарорида кооперация муносабатларини ривожлантириш борасида қабул қилинган тадбирлар янги босқични бошлаб берди. Шундан келиб чиққан ҳолда Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан “Қишлоқ хўжалиги коопреативи тўғрисида”ги қонун лойиҳаси ишлаб чиқилиб, Олий мажлис палаталари томонидан қабул қилинди ва у бугунги кунда Ўзбекистон Республикаси Президентига тасдиқлаш учун юборилган. Қонун лойиҳасида кооперативни ташкил этиш тартибига аниқлик киритилмоқда; давлат ва кооперативлар ўртасидаги муносабатлар ҳуқуқий доирага солинмоқда; кооперативга ер участкалари ажратиш шартлари белгиланмоқда; кооперативнинг тузилмаси белгиланмоқда: кооператив мулкини шакллантириш манбалари, пай фонди ва бадаллари, фойда ва зарарни тақсимлаш, кооператив ҳамда аъзолари мулкий жавобгарлигининг ҳуқуқий асослари белгиланмоқда. Алоҳида таъкидлашимиз керакки, қонун лойиҳаси қабул қилиниши натижасида қишлоқ хўжалиги кооперативлари фаолиятини самарали йўлга қўйиш, уларнинг аъзолари ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш учун ягона ва шаффоф ҳуқуқий база яратилади ҳамда ушбу соҳада ягона амалиёт шаклланади. Ҳозирда республикамизнинг 11 та ҳудудида жами 94 та қишлоқ хўжалиги кооперациялари фаолияти йўлга қўйилди. 57 Қишлоқ хўжалиги кооперацияларига жами 42,6 минг гектар ер майдонлари ажратиб берилган, жами 2464 та аъзо хўжалик субъектлари, шундан, 2088 та фермер хўжаликлари, 25 та қайта ишлаш корхоналари, 40 та экспортёрлар, 47 та тайёрловчи корхоналар, 264 та бошқа йўналишларда хизмат кўрсатадиган корхоналар бириктирилди. Қишлоқ хў