Перспективы и тенденции международного права в области культурного наследия

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада халқаро маданий мерос ҳуқуқининг маданий мерос, эволюцияси, ҳозирги ҳолати ва келажакдаги траекторияси халқаро маданий мерос ҳар томонлама ўрганиб чиқилган. Унда соҳанинг Иккинчи ҳуқуқи, Жаҳон урушидан кейинги эҳтиёжлар ва ЮНEСКОнинг ЮНЕСКО, конвенция. асосий роли билан боғлиқ келиб чиқиши кузатилади. Ишда давлатга йўналтирилган моддий активларни ҳимоя қилишдан номоддий мерос ва маданий хилма-хилликни ўз ичига олган, инсон ҳуқуқларига асосланган янада инклюзив ёндашувга ўтиш каби муҳим концептуал ўзгаришлар таъкидланади. 1 PhD, Researcher, The University of World Economy and Diplomacy. E-mail: nigorarf@gmail.com Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 4 (2025) / ISSN 2181-1415 Перспективы и тенденции международного права в области культурного наследия АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье всесторонне изучены эволюция, текущее культурное наследие, состояние и будущая траектория международного права в международное право области охраны культурного наследия. Прослеживается культурного наследия, возникновение этой отрасли в послевоенный период и ЮНЕСКО, конвенция. ключевая роль ЮНЕСКО. Особое внимание уделяется важным концептуальным изменениям, таким как переход от государственной защиты материальных объектов к более инклюзивному подходу, основанному на правах человека, охватывающему нематериальное наследие и культурное разнообразие. XX аср ўрталари, хусусан, Иккинчи Жаҳон урушининг оқибатлари халқаро ҳуқуқий тафаккурда туб ўзгариш даврини белгилади. Ушбу давр янги халқаро ҳуқуқий тузилмалар ва институтларни яратиш учун қулай муҳит яратди [1]. Халқаро ҳуқуқнинг бу кенгайиши анъанавий давлатлараро муносабатлардан ташқарига чиқиб, маданий ҳимоянинг муҳим соҳасини қамраб олди. Геноцид каби ваҳшийликларга нисбатан ортиб бораётган хабардорлик, айниқса, мазкур атаманинг этимологияси маданиятни йўқ қилиш билан чамбарчас боғлиқлиги, маданий масалаларда халқаро назоратнинг шошилинч зарурлигини таъкидлади. Ушбу зарурат бевосита 1946 йил ноябрь ойида Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Таълим, фан ва маданият масалалари ташкилоти (ЮНEСКО)га асос солинишига сабаб бўлди. ЮНEСКО “космополит туртки” билан яратилган бўлиб, маданий тушунишни ривожлантириш “келгуси авлодларни уруш балосидан қутқариш” ва “инсониятнинг интеллектуал ва ахлоқий бирдамлиги” орқали доимий тинчликни ўрнатиш учун муҳим эканлигига чуқур ишонч билан ҳаракат қилди [2]. Бу асосий фалсафа миллий ўзига хосликларни бутун инсоният манфаати учун умумий мерос сифатида намойиш этиш орқали глобал хилма-хиллик шароитида бирликка эришишга қаратилган эди. Бу давр халқаро ҳуқуқ доирасида муҳим концептуал ўтишни англатарди. У суверенитет устувор бўлган ва давлатлар ўз ҳаракатларида асосан эркин бўлган анъанавий “давлатлар жамияти”дан “халқаро ҳамжамият”нинг пайдо бўлаётган тушунчасига ўтишни кўрсатди. Ривожланаётган ушбу концептуализация умумий асосий қадриятларга асосланган жамоавий масъулиятни назарда тутиб, давлатларни ҳатто ўз ҳудудий чегараларида содир этилган ҳаракатлари учун ҳам жавобгар қилди [3]. Халқаро маданий мерос ҳуқуқининг келиб чиқиши унинг ривожланиши давомида сақланиб қолган ички зиддиятни очиб беради. Дастлабки интилиш маданий тушуниш орқали келажакдаги глобал можароларни олдини олиш ва умуминсоний бирдамликни ривожлантириш эди [4]. Бироқ, бу улкан мақсад дарҳол давлат суверенитетининг чуқур ўрнашган принципига дуч келди. Халқаро ҳужжатлар самарали бўлиши ва кенг қабул қилиниши учун давлатлар маълум даражада “ҳокимият ва суверенитетни беришлари” керак эди. Бу фундаментал 77 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 4 (2025) / ISSN 2181-1415 динамикани яратади: халқаро ҳуқуқ “инсониятнинг умумий мероси”ни ҳимоя қилишга қаратилган бўлиб, бу миллий чегараларни кесиб ўтувчи умуминсоний қадриятлар ва жамоавий манфаатларни назарда тутади, аммо унинг реал амалга оширилиши алоҳида суверен давлатларнинг розилиги, ратификацияси ва ҳаракатларига жуда боғлиқ бўлиб қолмоқда [5]. Бу умуминсоний идеаллар ва миллий имтиёзлар ўртасидаги давом этаётган зиддият соҳанинг ривожланишини, унинг сезиларли ютуқларини ҳам, доимий чекловларини ҳам чуқур шакллантирди. Ушбу ҳуқуқий соҳанинг ўзига хослиги шундаки, у тинчлик ва маданий тушунишнинг умуминсоний идеалларига асосланган бўлса-да, унинг амалиётдаги самарадорлиги ва таъсири давлатларнинг суверенитетга бўлган қатъий талабларига боғлиқ бўлиб қолади. Бу шуни англатадики, универсал меросни ҳимоя қилиш ғояси ҳар доим ҳам давлат ҳокимиятининг реал сиёсий чекловлари билан келишувга эришиши керак. Маданий ҳимоя бўйича дастлабки халқаро-ҳуқуқий ҳужжатлар асосан моддий меросга, айниқса қуролли можаро шароитида эътибор қаратган. Масалан, 1899 йилги Гаага II ва 1907 йилги Гаага IV конвенциялари ҳарбий ҳаракатлар ва босқинчилик пайтида ҳам кўчар, ҳам кўчмас маданий мулкни ҳимоя қилиш зарурлигини аниқ кўрсатган дастлабки кўп томонлама шартномалар эди [6]. Бу дастлабки саъй-ҳаракатлар соҳада кейинги, янада ихтисослашган ривожлани