Феномен кибермошенничества: причины, условия и способы противодействия

Аннотация

Ключевые слова: Данная статья посвящена феномену кибермошенничество, кибермошенничества и его криминологической криминологический характеристике, а именно факторам, причинам, условиям, портрет, способствующим совершению преступления, и мерам его виктимология, предупреждение предотвращения. Обычно, когда совершается преступности, мошенничество, всеобщее внимание уделяется раскрытию информационная преступления и привлечению к ответственности лица, безопасность, совершившего его. Однако в некоторых случаях цифровые технологии, взаимоотношения между двумя лицами, фактически социальная опасность. являющимися участниками преступления, то есть преступником и потерпевшим, могут остаться без должного внимания. Учитывая это, автор в данной статье также освещает виктимность жертвы и профилактику ее предупреждения. Это, в свою очередь, способствует предотвращению преступлений, связанных с кибермошенничеством. Данный подход служит снижению социальной опасности киберпреступлений. Internet yaratilishi bilan rivojlangan mamlakatlarda raqamli iqtisodiyot vujudga kelib, rivojlana boshladi. Shuningdek, ko‘pgina mamlakatlar, shu jumladan, O‘zbekiston Respublikasida ham raqamli iqtisodiyotni shakllantirish bo‘yicha ko‘plab chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Raqamli iqtisodiyotga o‘tish milliy iqtisodiyotning innovatsion rivojlanishida muhim ahamiyatga ega bo‘lmoqda. Shu bilan birgalikda an’anaviy firibgarlik va jinoyatlar bilan bir qatorda kiber firibgarliklar va jinoyatlar ham yildan-yilga ko‘payib bormoqda. Buning oqibatida rasmiy iqtisodiyot rivojlanishiga yangidan-yangi tahdid va xavf-xatarlar vujudga kelib, xavfsizlik choralarini ishlab chiqish va ular asosida iqtisodiyot subyektlarini hamda aholini himoyalash usullarini ishlab chiqish zaruriyati yuzaga keldi. Ta’kidlash joizki, kiberjinoyatlar, kiberfiribgarlik, virtual firibgarlik, internet firibgarliklari tushunchalari qo‘llanilmoqdaki, ularning mazmun-mohiyatini o‘rganish, ulardan himoyalanish usullarini ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Kiberjinoyatchilik tushunchasi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasidagi ko‘plab turdagi jinoyatlarni o‘zida birlashtirgan. Virtual tarmoqda dahshat solish, virus va boshqa zararli dasturlar, qonunga zid axborotlar tayyorlash va tarqatish, elektron xatlarni ommaviy tarqatish (spam), xakerlik hujumi, veb-saytlarga noqonuniy kirish, firibgarlik, mualliflik huquqini buzish, kredit kartochkalari raqami va bank rekvizitlarini o‘g‘irlash (fishing va farming) hamda boshqa turli huquqbuzarliklar shular jumlasidandir. Bunday holatlarda jinoyatchilar o‘zlarini qiziqtirgan “obyektlar”ga moddiy va ma’naviy zarar yetkazishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. 553 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 06 (2025) / ISSN 2181-1415 An'anaviy hamda kiber firibgarlik o‘rtasidagi asosiy farqlar Zamonaviy jamiyatda axborot texnologiyalari hayotning barcha sohalariga chuqur kirib bormoqda. Bu o‘zgarishlar ijobiy imkoniyatlar bilan bir qatorda jinoyatchilikning yangi shakllarini ham yuzaga keltirmoqda. Aynan shunday jinoyatlardan biri — bu kiberfiribgarlik, ya’ni kompyuter tarmoqlari yoki elektron vositalar orqali firibgarlik yo‘li bilan mol-mulk yoki ma’lumotlarni qo‘lga kiritishdir. Bu tushuncha an’anaviy firibgarlikdan tubdan farq qiladi. An’anaviy firibgarlik O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasida quyidagicha ta’riflanadi: “Firibgarlik — bu o‘zganing mol-mulkini yoki mol-mulkka bo‘lgan huquqini aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo‘li bilan qo‘lga kiritish”. Bu turdagi jinoyat ko‘pincha real hayotdagi aloqalar orqali amalga oshiriladi. Biroq kiberfiribgarlik — bu aldash texnik vositalar (internet, ijtimoiy tarmoq, elektron pochta) orqali sodir etiladigan jinoyat shaklidir. Professor H.N. Xudoyberganov o‘zining “Kriminologiya” darsligida bunday jinoyatlarni zamonaviy xavfli xatti- harakatlar deb ataydi va ularni kriminologik nazoratdan chetda qolayotgan latent jinoyatlar sirasiga kiritadi. Shuningdek, mashhur huquqshunos G. V. Atamanchuk fikricha, “Axborotga asoslangan jinoyatlar klassik jinoyat tushunchasini yangilaydi, chunki jinoyatchining vositasi — endilikda so‘z emas, kod”[1]. Bu esa bizga kiberfiribgarlikni alohida jinoyat sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi. Firibgarlik va kiberfiribgarlik o‘rtasidagi farq — vosita, makon va jabrlanuvchi bilan bog‘liq. XXI asrda raqamli xavfsizlikni ta’minlash, aynan shu farqlarning huquqiy va kriminologik jihatdan chuqur tahlil qilinishiga bog‘liq. Mavzuga doir asosiy tushunchalar hamda onlayn firibgarlikning nazariy asoslari Kiberjinoyat — kompyuter va tarmoqning birgalikdagi aloqasi ostida sodir etiluvchi jinoyat turi hisoblanadi. Kompyuter jinoyat paytida maqsadli yoʻnaltirilgan qurol vazifasini bajarib beradi. Kiberjinoyat kimningdir xavfsizligi va moliyaviy saviyasiga zarar yetkazish maqsadida sodir etiladi. Maxfiy maʼlumotlar qonuniy tarzda himoyalangan holatda yuz beruvchi kiberjinoyatlar bilan bogʻliq koʻp