Теоретические модели и практические механизмы взаимоотношений между гражданским обществом и государством

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада фуқаролик жамияти ва давлат фуқаролик жамияти, ўртасидаги муносабатларнинг назарий концепциялари, давлат, тарихи ва замонавий ёндашувлари таҳлил қилинган. Жаҳон давлат бошқаруви, амалиётида шаклланган тўртта асосий модель – либерал, либерал модель, ижтимоий шериклик, ижтимоий-демократик, корпоратив ва этатистик моделлар рақамли трансформация, – қиёсий таҳлил қилинди. Электрон демократия ва рақамли демократик назорат. бошқарув концепциялари орқали фуқаролик иштирокини кучайтириш масалалари ёритилган. Ўзбекистон шароитида давлат ва жамият ўртасидаги ҳамкорликни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган. 1 Candidate of Legal Sciences, Associate Professor, Head of Department, Tashkent State University of Law. E-mail: sh.nazarov@tsul.uz Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 4 (2025) / ISSN 2181-1415 Теоретические модели и практические механизмы взаимоотношений между гражданским обществом и государством АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье рассмотрены теоретические концепции и гражданское общество, современные подходы к взаимоотношениям между государство, государством и гражданским обществом. Проведен государственное сравнительный анализ четырех основных моделей – управление, либеральная модель, либеральной, социально-демократической, корпоративной социальное партнерство, и этатистской. Освещаются аспекты цифровой цифровая трансформация, трансформации, электронного управления и демократический общественного участия. Предложены рекомендации по контроль. совершенствованию механизмов взаимодействия государства и гражданского общества в Узбекистане. Фуқаролик жамияти ва давлат ўртасидаги муносабатларни ташкил этиш моделлари ва механизмлари бўйича илмий концепцияларни ўрганиш, уларнинг назарий-ҳуқуқий асосларини комплекс таҳлил қилиш ва турли мамлакатлар тажрибасини қиёсий ўрганиш нафақат илмий, балки амалий аҳамиятга ҳам эга. Бу жараён мамлакатимизда ҳам амалга оширилаётган демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш ва фуқаролик жамияти институтларини мустаҳкамлаш учун зарур назарий-методологик асос бўлиб хизмат қилади. Фуқаролик жамияти ва давлат муносабатлари механизмларини такомиллаштириш бўйича илмий изланишлар узоқ тарихга эга бўлиб, ХVII асрдан бошлаб шаклланган классик концепциялардан тортиб бугунги кунгача бўлган даврда бир қанча назарий қарашлар илгари сурилган. Айниқса, ХX асрнинг иккинчи ярмида ва XXI аср бошларида янги босқичга кўтарилган тадқиқотлар натижасида бу соҳада қатор инновацион ёндашувлар ва концепциялар шаклланган. Бугунги кунда фуқаролик жамияти ва давлат муносабатларига оид концепцияларни даврийлик нуқтаи назаридан қуйидаги гуруҳларга ажратиш мумкин: классик концепциялар (Жон Локк, Георг Гегель), ўрта давр концепциялари (институционал ва тизимли ёндашувлар) ва замонавий концепциялар (яхши бошқарув, янги давлат менежменти, тармоқли бошқарув, рақамли трансформация ва демократик назорат концепциялари). Ҳозирги даврда дунёнинг турли мамлакатларида фуқаролик жамияти ва давлат муносабатларини ташкил этишнинг тўрт асосий модели амал қилмоқда: либерал модель, ижтимоий-демократик модель, корпоратив модель ва этатистик (давлатчилик) модель. Бу моделларнинг ҳар бири ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, улар мамлакатларнинг тарихий-сиёсий ривожланиш йўли, ижтимоий- иқтисодий шароитлари ва маданий анъаналари билан боғлиқ ҳолда шаклланган. Шу боис ҳам фуқаролик жамияти ва давлат муносабатлари соҳасидаги назарий концепцияларни тизимлаштириш ва таснифлаш; жаҳон тажрибасида қўлланилаётган амалий моделларни қиёсий таҳлил қилиш; замонавий шароитда фуқаролик жамияти ва давлат муносабатларини ривожлантиришнинг инновацион механизмларини аниқлаштириш; мамлакатимизда бу соҳани такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш муҳим аҳамиятга эга. 2 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 6 № 4 (2025) / ISSN 2181-1415 Дастлаб, классик давр концепциясининг асосини ташкил қилувчи Жон Локк концепциясига эътибор қаратиш зарур. Жон Локк ўзининг “Фуқаролик бошқаруви тўғрисида икки рисола” асарида фуқаролик жамияти ва давлат муносабатларининг либерал назарияга асосланган тамойилларини ишлаб чиқиб, ушбу соҳадаги икки асосий назарияни илгари сурган: а) табиий ҳуқуқлар устуворлиги ва ижтимоий шартнома назариясини. Унинг фикрича, давлат фуқаролик жамиятининг маҳсули бўлиб, унинг асосий вазифаси фуқароларнинг табиий ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан иборат. Жон Локк концепциясига асосланган либерал назариянинг ҳуқуқий тизимларига ҳам ўзини жиддий таъсирини кўрсатган. Жумладан, ушбу назария таъсирида АҚШда тенг ҳуқуқлилик, камситишга қарши курашни белгиловчи “Фуқаролик ҳуқуқлари тўғрисида”ги қонун (1964), давлат фаолияти шаффофлигини белгиловчи “Ахборот эркинлиги тўғрисидаги қонун” (1966) қабул қилинган бўлса, Европа Иттифоқи доирасида “Асосий ҳуқуқлар хартияси” қабул қилинган. Георг Гегельнинг этатистик (давлатчилик) назарияси саналади. Гегель “Ҳуқуқ фалсафаси” асарида давлатнинг етакчи ролини асослаб, фу