QISHLOQ XO‘JALIGI YERLARIDA YER TUZISH LOYIHALARINI OPTIMALLASHTIRISHDA GPS GEODEZIYA TARMOG‘I ASOSIDA YONDASHUV

Аннотация

Qishloq xo‘jaligida yer tuzish loyihalarini optimallashtirish er resurslarini samarali boshqarish, ishlab chiqarishni barqaror oshirish va ekologik muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Mamlakatimizda traktorlar va boshqa qishloq xo‘jaligi texnikalarini yuqori aniqlikda boshqarish hamda maydonlar chegarasini aniq belgilash zarurati ortmoqda. Bu maqolada GPS-geodeziya tarmoqlarining imkoniyatlari ko‘rib chiqilib, RTK (Real-Time Kinematic) va PPP (Precise Point Positioning) kabi usullar, tarmoqni loyihalashning asosiy talablari, yer konsolidatsiyasi va ekologik monitoringda masofadan zondlash texnologiyalarining qo‘llanilishi tahlil qilindi. Tahlil natijalari GPS asosidagi geodeziya tarmoqlarini ratsional rejalashtirish va qishloq xo‘jaligi yerlarida yer tuzish loyihalarini yanada samarali tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqishga yordam beradi. Kalit so‘zlar: GPS; geodeziya tarmog‘i; RTK; PPP; yer konsolidatsiyasi; masofadan zondlash; qishloq xo‘jaligi; ekologik monitoring. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishda yer resurslarining tezkor va aniq hisobini yuritish muhim ahamiyatga ega. Yer tuzish loyihalarida dala chegaralarini aniqlash, maydonlarni konsolidatsiya qilish, sug‘orish infratuzilmasini rejalashtirish va agrotexnik tadbirlarni ratsional tashkil etish kabi vazifalar texnologik yondashuvni talab etadi. Global navigatsiya sun’iy yo‘ldosh tizimlari (GNSS) va geodeziya tarmoqlari bu ehtiyojni qondirib, yer usti va havo o‘lchovlarini birlashtirib, maydonlarni metr va hatto santimetr darajasida o‘lchash imkonini beradi. Geodeziya tarmoqlarini optimallashtirish esa kuzatish stansiyalari soni va joylashuvini belgilash, troposfera kechikishlarini e’tiborga olish va dastlabki ma’lumotlarni boshqarishni taqozo etadi. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, mavjud GNSS doimiy stansiyalar tarmog‘i notekis bo‘lib, troposfera kechikishlari sabab RTK aniqligi hudud bo‘yicha farqlanadi. Bu muammoni bartaraf etish uchun optimal stansiya oralig‘i yoz faslida 52 km, qishda esa 70 km atrofida bo‘lishi taklif etilgan [1]. Geodeziya tarmoqlarining optimalligi joylashuv sifatini, qurilish va ekspluatatsiya xarajatlarini belgilaydi. Troposfera kechikishlari ham RTK aniqligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi; ular iqlim sharoiti va balandlikka bog‘liq. Sun’iy yo‘ldosh signallariga yuzaga keladigan troposfera xatolarini kamaytirish uchun sirt meteorologik ma’lumotlarga asoslangan modellar ishlab chiqilgan bo‘lib, bunday model yordamida gorizontal aniqlik 3,8 %, vertikal aniqlik 4,37 % ga yaxshilanishi ko‘rsatilgan [14]. Aslida GNSS tarmog‘ini tuzishda stansiyalar orasidagi optimal masofa, meteorologik parametrlar, qamrov hududi va foydalanuvchilar soni kabi faktorlar e’tiborga olinishi lozim. Klassik yer o‘lchovlari va GNSS vektor kuzatuvlarini birgalikda qayta ishlaydigan algoritmlar yer o‘lchovlarida sun’iy yo‘ldosh signallari yetarli bo‘lmagan hollarda ham tarmoq aniqligini ta’minlaydi [11]. Bunda barcha kuzatuvlar geotsentrik koordinata tizimida birlashtirilib, GNSS va klassik o‘lchovlardan kelib chiqadigan ortiqcha o‘lchamlar umumiy tizimga moslashtiriladi. Real-Time Kinematic (RTK) texnologiyasi geodeziya o‘lchovlarida keng qo‘llanilib, mobil qabul qilgich bilan asosiy stansiya o‘rtasidagi differensial tuzatishlardan foydalanadi. 98 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Ochiq manbalarga ko‘ra, ikki chastotali past narxli qabul qilgichlar yordamida RTK natijasida gorizontal xato 2–3 sm, vertikal xato esa 5 sm bo‘ladi; bu esa tuproq ishlov berish, urug‘ sepish va o‘g‘it solish kabi amaliyotlar uchun yetarli [3]. Ko‘p yo‘ldoshli PPP usuli esa yagona stansiyasiz ishlaydi; ko‘p konstellatsiya va ko‘p chastotali kuzatuvlar vaqtni 40 daqiqadan 20 daqiqadan kamga qisqartirib, aniq pozitsiyani 0,5–1 sm yaxshilaydi [4]. Biroq PPP vaqti uzayishi va foydalanuvchi uchun qo‘shimcha nazorat mahsulotlarini talab qilishi sababli qishloq xo‘jaligi amaliyotlarida RTK keng qo‘llaniladi. RTKning amaliy foydalari juda ko‘p. AQSH hukumatining rasmiy ma’lumotiga ko‘ra, GPS va RTK texnologiyasi fermalar rejasini tuzish, dala xaritasini yaratish, tuproq namunalarini olish, traktorni yo‘naltirish, ekin monitoringi, o‘zgaruvchan normada o‘g‘it solish va hosilni xaritalashda qo‘llanilib, xarajatlarni kamaytiradi va hosildorlikni oshiradi [5]. Tarmoq RTKsi (Network RTK) esa bir necha doimiy stansiyalarning differensial tuzatishlarini umumlashtirib, butun hududda santimetr darajasida aniqlik beradi. Bloglarda tarmoq RTKning ish prinsipi – ma’lum koordinatadagi stansiyalar sun’iy yo‘ldosh signallarini qabul qilib, tuzatishlarni markaziy serverga uzatadi va server ularni mobil qabul qiluvchilarga real vaqt rejimida yetkazadi, natijada dala ishlari ortiqcha yopishmalarni kamaytiradi, yoqilg‘i sarfini kamaytiradi va inson xatosini minimallashtiradi [6]. O‘tgan yillardagi tajribalar shuni ko‘rsatdiki, BeiDou RTK va inertsiya navigatsiyasi (INS) birlashtirilgan boshqaruv tizimi bilan traktorning holati 3 smgacha aniqlikda va azimut 0,6°gacha