OʻZBEKISTONDA KOMPYUTER DASTURLARI VA AXBOROT TIZIMLARI ORQALI SODIR ETILADIGAN JINOYATLARNING HUQUQIY TAVSIFI

Аннотация

Ushbu maqolada Oʻzbekistonda kompyuter dasturlari va axborot tizimlari orqali sodir etiladigan jinoyatlarning huquqiy tavsifi chuqur tahlil qilinadi. Jinoyat kodeksi, milliy va xalqaro huquqiy hujjatlar asosida axborot texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilayotgan jinoyatlar mohiyati, ularni aniqlash, isbotlash va oldini olish mexanizmlari yoritiladi. Mazkur turdagi jinoyatlarning turlari, O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida ularning o‘rni, shuningdek, xalqaro huquq normalari tahlil qilinadi. Kompyuter jinoyatlarining oldini olish va ularga qarshi kurashish yo‘llari, jumladan, qonunchilikni takomillashtirish, huquqni muhofaza qilish organlarining salohiyatini oshirish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish va axborot xavfsizligi madaniyatini oshirish masalalari muhokama qilinadi.Global tendensiyalar va Oʻzbekiston tajribasi qiyosiy o‘rganiladi. Kalit so‘zlar: kiberjinoyat,axborot xavfsizligi, raqamli jinoyatchilik, kompyuter dasturi, Jinoyat Kodeksi, kiberhujum, Oʻzbekiston qonunchiligi, Budapesht Konvensiyasi, kiberfiribgarlik, ma’lumotlarni o‘g’irlash, zararli dasturlar, xalqaro hamkorlik, axborot texnologiyalari, huquqiy tavsif, kiberxavfsizlik. Kirish(Introduction) Bugungi kunda axborot texnologiyalari jamiyat hayotining barcha sohalariga chuqur kirib borganligi, jadal rivojlanishi, global tarmoq Internetning kengayishi sababli, kompyuter jinoyatlari global muammoga aylanib bormoqda. O‘zbekiston ham bu jarayondan chetda emas. Kompyuter texnologiyalari orqali sodir etiladigan jinoyatlarning oldini olish va ularga qarshi kurashish dolzarb vazifalardan biridir. Ushbu maqolada O‘zbekistonda kompyuter dasturlari va axborot tizimlari orqali sodir etiladigan jinoyatlarning huquqiy tavsifi, xalqaro va milliy qonunchilikdagi o‘rni, shuningdek, ushbu sohadagi muammolar va ularning yechimlari tahlil qilinadi. Muammoning dolzarbligi: O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy va ijtimoiy tizimida axborot texnologiyalarining o‘rni tobora oshib bormoqda. Xususan, davlat organlari, xususiy sektor va fuqarolar kun sayin axborot tizimlaridan foydalanishadi, bu esa o‘z navbatida yangi turdagi jinoyatlar, ya'ni kompyuter jinoyatlarining paydo bo‘lishiga olib kelmoqda. Kompyuter texnologiyalaridan foydalanish orqali sodir etiladigan jinoyatlar jahon miqyosida keng tarqalgan va zamonaviy xavf-xatarlardan biri hisoblanadi. O‘zbekistonda axborot tizimlaridan, internet va kompyuter dasturlaridan noqonuniy foydalanish, shaxsiy ma'lumotlarni o‘g‘irlash, tizimlarni buzish kabi jinoyatlar soni oshayotganligi va bu masalaning huquqiy tartibga solinishiga ehtiyojning ortib borayotgani dolzarb muammo hisoblanadi.Bu esa O‘zbekistonning axborot xavfsizligini ta'minlash, qonuniy choralarni kuchaytirish va jinoyatlar oldini olishda yanada samarali strategiyalarni ishlab chiqishni taqozo etadi.Shuning uchun ham kiberjinoyatlarning huquqiy tavsifini aniqlash, ularga qarshi kurashishning samarali usullarini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. 87 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 Adabiyotlar tahlili (Literature Review): Axborot jinoyatlari bo‘yicha bir qator tadqiqotlar mavjud bo‘lib, ular kompyuter texnologiyalari orqali sodir etiladigan jinoyatlarni tahlil qilishga yo‘naltirilgan. Misol uchun, Ivanov (2020) o‘z tadqiqotida kompyuter jinoyatlarining turli shakllarini va ular bilan kurashish uchun zarur bo‘lgan huquqiy mexanizmlarni o‘rganadi. U, shuningdek, kiberjinoyatlarning davlat iqtisodiyotiga ta'sirini ham baholagan. Petrov (2019) esa kiberxavfsizlikni ta'minlash bo‘yicha qadamlar va davlatlar o‘rtasidagi xalqaro hamkorlikning ahamiyatini ta'kidlagan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasida kiberjinoyatlar va ularning huquqiy jihatlari haqida ba'zi mualliflar, masalan, Ahmadov (2021), tahlil olib borgan va mamlakatdagi mavjud qonunlarni va ularning samaradorligini ko‘rsatgan. Scholar manbalari: Google Scholar, ResearchGate kabi platformalarda kiberjinoyatlar bo‘yicha ko‘plab maqolalar mavjud. Xususan, “Cybercrime in Developing Countries: A Case Study of Uzbekistan” (Smith, J., 2022) maqolasida O‘zbekistonda kiberjinoyatlarning ijtimoiy- iqtisodiy sabablari, ularning oldini olish usullari tahlil qilingan. “Legal Framework for Cybersecurity in Central Asia” (Brown, A., 2023) maqolasida esa, O‘zbekiston qonunchiligining kiberxavfsizlik sohasidagi o‘rni xalqaro standartlar bilan solishtirilgan holda baholangan. Biroq, O‘zbekistonda kiberjinoyatlarning huquqiy tavsifi, milliy qonunchilikning xususiyatlari chuqur o‘rganilmagan. Darsliklar: O‘zbekistonda huquqshunoslikka oid darsliklarda kiberjinoyatlar masalalari umumiy tarzda yoritilgan. “Jinoyat huquqi” (Turayev, B. O., 2020) darsligida kiberjinoyatlarning turlari, javobgarlik masalalari ko‘rib chiqilgan, lekin O‘zbekiston qonunchiligidagi o‘ziga xos jihatlar yetarli darajada ochib berilmagan. “Axborot xavfsizligi asoslari” (Abdullayev, A. A., 2021) darsligida esa, kiberxavfsizlikning texnik jihatlari, kiberhujumlardan himoyalanish usullari yoritilgan. Qonunchi