Универсальные международно-правовые стандарты обращения с заключенными в местах лишения свободы

Аннотация

In this article international-legal concept and иккинчидан, ҳибсга олинаётган ҳар бир кишига rules for treatment of prisoners in prisons were analyzed ҳибсга олиш вақтида қамалиш сабаблари айтилади ва theoretically and legally, disclosed its association and дарҳол унга қўйилган айб маълум қилинади; distinctive features with the notion of legal activity. Also, учинчидан, жиноий айблов билан қамалган ёки уш- given the scientific description of structure, methods, ланган ҳар бир шахс зудлик билан судья ёки қонун forms and means of this legal action. бўйича суд ҳукмронлигини амалга ошириш ҳуқуқи Key words: International legal documents, prisoners, hu- бўлган бошқа мансабдор шахс ҳузурига келтирилади man rights, penitentiary, international standarts ва айбланаётган шахс оқилона муддат ичида иши суд- да кўрилиши ёки озод қилиб юборилиш ҳуқуқига эга. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти доирасида Иши судда ҳал этилиши кутилаётган шахсларни ишлаб чиқилган энг муҳим халқаро ҳужжат – Инсон ҳибсда тутиб туриш умумий қоида бўмаслиги, бироқ ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 2-моддасида озод қилиш, судга келиш, судда иш кўриб чиқилаёт- инсон ҳуқуқ ва эркинликлари истисносиз барчага ганда унинг ҳар қандай босқичига келиш кафолатла- тааллуқли экани кўрсатилган: “Ҳар бир инсон... ушбу рини беришга, зарур ҳолларда ҳукмни ижро этишга Декларацияда эълон қилинган барча ҳуқуқ ва барча келишга боғлиқ қилиб қўйилиши мумкин; эркинликка эга бўлиши зарур”. Ушбу муҳим қоида тўртинчидан, қамоққа олиниши ёки ҳибсда ушланиб шахснинг жиноят одил судлови соҳасидаги ҳуқуқий туриши туфайли озодликдан маҳрум этилган ҳар бир мақоми асосларини белгилаб беради. Декларациянинг шахс ўз ишининг судда кўриб чиқилиши ҳуқуқига эга, 5-моддасида эса “Ҳеч ким қийноққа ёки шафқатсиз, чунки суд дарҳол унинг ушланиши қанчалик қонуний ғайриинсоний ёки қадр-қимматни хўрловчи муомала ва эканлиги борасида қарор чиқара олсин ва агар унинг жазога дучор этилмаслиги керак”, деб белгиланган [2]. ушланиши ноқонуний бўлса, озод қилиш ҳақида фар- Декларациянинг баъзи қоидалари жиноий жазога мойиш бера олсин; ҳукм қилинган ва қамоққа олинган шахсларга бевосита бешинчидан, ноқонуний равишда қамалган ёки тааллуқлидир. Жумладан, 9- моддада қуйидагилар ҳибсда ушлаб турилган ҳар бир киши даъво кучига эга белгиланган: “Ҳеч ким асоссиз қамалиши, ушланиши бўлган компенсация талаб қилиш ҳуқуқига эга. ёки қувғин қилиниши мумкин эмас” [2]. Пактнинг 10- моддаси алоҳида амалий аҳамиятга Декларацияда бир қатор асосий жиноят- эга. Ушбу моддага кўра: процессуал ва жиноий-ҳуқуқий қоидалар му- биринчидан, озодликдан маҳрум этилган барча шах- стаҳкамланган. Масалан: “Ҳар бир инсон... унинг иши слар инсоний муомала қилиниши ва инсон шахсига хос ошкора ва адолат талабларига риоя қилинган ҳолда бўлган қадр-қиммати ҳурмат қилиниши ҳуқуқига эга. мустақил ва холис суд томонидан кўриб чиқилиши иккинчидан, истисно ҳоллари бўлмаганида айбла- ҳуқуқига эга” (10-модда); “Ҳеч ким, содир этилган вақт- нувчилар судланганлардан алоҳида жойлаштирилади да миллий қонунлар ёки халқаро ҳуқуққа кўра жиноят 79 2017 №2 ♦ ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ЎЗБЕКИСТОН ҚОНУНЧИЛИГИ ТАҲЛИЛИ ♦ UZBEK LAW REVIEW ♦ ОБЗОР ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВА УЗБЕКИСТАНА ва уларга судланмаган шахслар мақомига жавоб бе- сни қамаш ва дастлабки тергов ўтказишигача бўлган чора радиган алоҳида режим белгиланади; кўриш мумкинлиги назарда тутилган. Судгача бўлган қамоқ бежизга айбсиз ҳисоблан- Халқаро Меҳнат Ташкилоти 1930 йилда Зўраки ёки майди – кўп ҳолларда судлар ҳақиқатан ҳам уларни мажбурий меҳнат тўғрисидаги 29- конвенцияни қабул айбсиз деб топадилар. Бундан ташқари, одил судлов қилган. Ўзбекистон ушбу Конвенцияни ратификация принципларига кўра кўпгина мамлакатларда жиноий қилган. Гарчи Конвенция бундай меҳнатни тақиқласа ҳам, ишлар узоқ вақт судда кўриб чиқишни кутади, ва шу бироқ ундан суд органинин гқарори билан чиқарилган ҳукм боис суд айбдор деб топган шахслар ҳам судгача оқибатида ҳар қандай шахсдан талаб этиладиган ҳар бўлган қамоқда ҳукм тайинланадиган муддатдан анча қандай иш ёки хизмат чиқариб ташланмаган. Шу сабабли узоқ вақт бўлишлари мумкин. Конвенциянин г2-моддасида бундай шахснинг иши ёки учинчидан, балоғат ёшига етмаган айбланувчилар ба- хизмати давлат ҳокимиятинин гназорати ва текшируви лоғатга етган абланувчилардан ажратиб қўйилади ва қарор остида амалга оширилиши кераклиги ва бундай шахс ху- чиқариш учун қисқа муддатда судга келтирилади. сусий шахслар, компания ва жамиятлар ихтиёрига бери- тўртинчидан, маҳкумларга мўлжалланган жазони ижро лиши мумкин эмаслиги белгилаб қўйилган. Конвенцияси- этиш тизимидан мақсад маҳкумларни тўғри йўлга солиш ва нинг 2–3-моддасига кўра зўраки ёки мажбурий меҳнатнин г уларни ижтимоий жиҳатдан қайта тарбиялашдир. Балоғат- қўлланиши ҳокимият томонидан аниқ ва тўлиқ тартибга га етмаган қонунбузарлар балоғатга етган қонунбузарлар- солиниши керак. дан ажратиб қўйилади ва уларнинг ёши ҳамда ҳуқуқий Халқаро-ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқ Ўзбекистон мақоми