ZAMONAVIY PLOMBA MATERIALLARI VA ULARNING BIOLOGIK MOSLIGI

Аннотация

; Bu maqola zamonaviy plomba (restorativ) materiallar — kompozit rezinlar, glass-ionomerlar (GIC), rezin-modifikatsiyalangan GIC (RMGIC), bioaktiv materiallar (kaltsiy silikat asosli materiallar), keramika va boshqa yangi “bioaktiv” restorativlar — ning xususiyatlari, afzalliklari, kamchiliklari va ularning biologik mosligi (biokompatibiliti) masalalarini tahlil qiladi. Maqolada materiallarning klinik va laborator tekshiruvlari, potentsial toksiklik manbalari (monomerlar, qo‘shimchalar), ion chiqarilishi va bioaktiv reaksiyalar, shuningdek materialni tanlash mezonlari haqida tavsiyalar taqdim etiladi. So‘nggi tadqiqotlar va sharhlar asosida klinik amaliyot uchun tavsiyalar beriladi. Kalit soʻzlar; Plomba materiallari; kompozit rezin; glass-ionomer; bioaktiv materiallar; kaltsiy silikat; biologik moslik; monomer elüsi; fluor chiqarilishi. So‘nggi oʻn yilliklarda stomatologik materiallar tez rivojlandi: estetik talablar, minimal invaziv yondashuvlar va to‘qima bilan moslashuvchi (biointegratsiya) xususiyatlar asosiy yo‘nalishlar hisoblanadi. Restorativ material tanlashda mexanik kuch, estetik, yopishish, aşınma chidamliligi bilan bir qatorda biologik moslik muhim omilidir. Ushbu maqola material turlarini va ularning biokompatibiliti jihatlarini tizimli tarzda koʻrib chiqadi. Zamonaviy plomba materiallari — qisqacha tavsif kompozit (rezin) restorativlar kompozit rezinlar organik matritsa (bis-GMA, UDMA, TEGDMA va boshqa monomerlar) va inorganik to‘ldiruvchilar (silika, zirkoniya, keramika nano/miкro toʻldiruvchilar) aralashmasidan iborat. Ular estetik jihatdan eng mos va keng qo‘llaniladi; bulk-fill, nanohybrid va ormocer tipidagi variantlar mavjud. Kompozitlarda asosiy biologik xavf — polimerizatsiya toʻliq amalga oshmaganda vaqti-vaqti bilan monomerlarning chiqarilishi va shu orqali hujayra toksisligi. So‘nggi tadqiqotlar 3D-printlangan va baʼzi yangicha rezin bahslarida monomer elüsi va sitotoksiklik masalalariga eʼtibor qaratmoqda. Glass-ionomer cement (GIC) va uning modifikatsiyalari GIC - suyuq polikarboksilat kislotasi va fluoro-aluminosilikat shishasidan iborat material bo‘lib, tabiatda fluor, natriy, fosfat va silikat ionlarini chiqaradi. Ular tish bilan kimyoviy bogʻlanadi va kamroq bakterial plagin hosil boʻlishiga yordam beradi. Yaqinda biofaollikni oshirish uchun GIC ga biofaol glass https://scientific-jl.com/wsrj 4 9 Volume-42_Issue-1_August-2025 World scientific research journal yoki boshqa qoʻshimchalar qoʻshish bo‘yicha izlanishlar davom etmoqda. GIC lar tutilmagan joylarda (kaviteler, pedodontiya) samarali. RMGIC (rezin modifikatsiyalangan GIC) RMGIC — GIC ga rezinli monomer (masalan, HEMA) qoʻshilgan tur; u tekshiruvda tezroq kuchlanish va yaxshilangan mexanik xususiyatlarni beradi, biroq rezin komponentlari sababli monomer elüsi xavfi ham mavjud. Bioaktiv kaltsiy-silikat asosli materiallar (masalan, Biodentine, MTA) Bu materiallar dantinga (dentin) o‘xshash hidroksiapatit hosil qilib, to‘qimalarni rag‘batlantiradi va yaxshi biologik moslik ko‘rsatadi. Ular endodontiyada va baʼzi restorativ holatlarda (dentina o‘rnini to‘ldirishda) keng qo‘llanilmoqda. Ko‘plab tadqiqotlar kaltsiy-silikat materiallarning osteogenik va antibakterial xususiyatlarini ko‘rsatmoqda. Keramik materiallar va sladlar (e.max, zirkoniya) All-ceramic restoratsiyalar estetik va kimyoviy jihatdan inert hisoblanadi; ularning biokompatibiliti yaxshi, lekin klinik uzoq muddatli chidamliligi (chip, aşınma) va margina moslashuvi muhim. Yaqindagi sharhlarda zamonaviy keramika turlari va ularning klinik qo‘llanishi ko‘rib chiqilgan. Biologik moslik (biocompatibility) — asosiy tamoyillar va xavf omillari Biologik moslik — materialning hayvon yoki inson to‘qimalariga kiritilganda salbiy taʼsir ko‘rsatmasligi, toksik, allergik yoki genotoksik taʼsirni yuklamasligi demakdir. Restorativ materiallar uchun asosan quyidagi omillar muhim: Kimyoviy komponentlar va monomerlar: kompozitlar va RMGICdagi erkin monomerlar (TEGDMA, HEMA, bis-GMA) hujayra hayotchanligini pasaytirishi mumkin. Monomerlar ogʻiz suyuqligida yoki qon olinishida elüsi orqali kontakt qilishi mumkin. Ion chiqarilishi: GIC va baʼzi bioaktiv materiallar faydalidir — masalan, fluor ionlari kariessizlantiruvchi taʼsir ko‘rsatadi; kaltsiy va fosfat ionlari remineralizatsiyani rag‘batlantiradi. Bu ion chiqarilishi ularning biologik foydasiga xizmat qiladi. pH va eriydigan moddalar: baʼzi vaqtincha materiallar yoki ayrim modifikatsiyalar surunkali iritasyon sababchi bo‘lishi mumkin. Toʻqima reaktsiyasi va immunologik javob: allergik reaksiyalar kam uchraydi, lekin kontakt stomatit kabi hodisalar rezin komponentlar bilan bog‘liq. Mikrostruktur va yumaloq zarrachalar: nano-toʻldiruvchilar, yuzaning kislota erozyoni va sirt sharoitlari hujayra kontaktiga taʼsir qiladi. Asosiy laborator va klinik topilmalar (soʻnggi tadqiqotlardan) kompozitlar va 3D-printer rezinlari: So‘nggi sharhlar va tadqiqotlar kompozit va 3D- print rezinlaridan ifodasiz qolgan yoki toʻliq polimerizatsiyadan c