JAVOHARLAL NEHRU: GUMANITAR DIPLOMATIYA VA ILM-FAN TARAQQIYOTI

Аннотация

This article examines Jawaharlal Nehru’s humanitarian diplomacy and his pivotal role in fostering scientific development in post-colonial India. Nehru spearheaded the establishment of key research bodies such as the Council of Scientific and Industrial Research (CSIR) and the Tata Institute for Fundamental Research, and laid the foundations for the Indian Institutes of Technology (IITs). Internationally, he promoted the Non- Aligned Movement at the 1955 Bandung Conference and leveraged scientific and cultural exchanges as diplomatic tools. Methodology combined literature review, archival research, comparative analysis, and expert interviews. The study reveals how Nehru’s science- driven foreign policy catalyzed socio-economic modernization and influenced contemporary science diplomacy paradigms in Asia. Keywords: Jawaharlal Nehru; humanitarian diplomacy; science diplomacy; CSIR; IIT; Non-Aligned Movement; cultural diplomacy Аннотация: В данной статье анализируется гуманитарная дипломатия Джавахарлала Неру и его ключевая роль в развитии науки в послеколониальной Индии. Неру создал такие научно-исследовательские организации, как Совет научно-промышленных исследований (CSIR) и Институт фундаментальных исследований Тата, а также положил начало Индийским технологическим институтам (IIT). На международной арене он продвигал политику 77-son 1–to’plam Avgust-2025 Sahifa: 3 Ustozlar uchun pedagoglar.org неприсоединения на Бандунгской конференции 1955 года и использовал научно- культурный обмен в качестве дипломатического инструмента. В методологию исследования входил обзор литературы, работа с архивными документами, сравнительный анализ и экспертные интервью. Исследование показывает, как наука- ориентированная внешняя политика Неру стимулировала модернизацию и сформировала современные подходы к науко­дипломатии в Азии. Ключевые слова: Джавахарлал Неру; гуманитарная дипломатия; науко- дипломатия; CSIR; IIT; политика неприсоединения; культурная дипломатия Kirish. XX asrning ikkinchi yarmida Britaniya mustamlakachiligidan ozod bo‘lib, o‘z mustaqil davlatiga aylangan Hindistonning birinchi bosh vaziri sifatida Jawoharlal Nehru (1889–1964) nafaqat siyosiy rahbar, balki o‘ziga xos ilm-texnika me’mori bo‘lib tanildi. U o‘tmishning konservativ atrof-muhitini buzib, jamiyatni yangi texnologik, ilmiy va madaniy pog‘onalar sari yetaklashni o‘zi uchun asosiy missiya deb bildi. Nehru gumanitar diplomatiya g‘oyasini kashf etish bilan cheklanmay, uni real siyosiy amaliyotga tatbiq etdi; bu g‘oya xalqaro arenada mustamlaka davridagi siyosat tili o‘rniga ilm-fan va sanʼat orqali dialog o‘rnatish imkoniyatini berdi. 1942 yildan boshlab Nehru Hindiston Milliy Kongressi rahbari sifatida ilmiy tadqiqotlarni moliyalashtirishga yo‘naltirilgan dasturlarni ilgari surdi. 1945–1950 yillarda u Совет индустриальных исследовательских советов (CSIR) tarkibida 38 dan ortiq ilm- tadqiqot laboratoriyalarini ochilishini taʼminladi, bu esa Hindistonni qishloq xo‘jaligidan tortib neft-kimyo sanoatigacha bo‘lgan yirik sohalarda mustaqil ilmiy bazaga ega davlatga aylantirdi. 1951 yilda esa Tata Institute for Fundamental Research (TIFR) va ilk olti Indian Institute of Technology (IIT) kampuslarini barpo etib, yuqori malakali muhandis-olimlar yetishtirishni tizimli darajada yo‘lga qo‘ydi. Xalqaro maydonga kelsak, Nehru u qadar boy bo‘lmagan mamlakat uchun diplomatik muxitda o‘zini g‘oyibona ko‘rsatdi: 1955-yilda Indoneziyaning Bandung shahrida o‘tkazilgan Osiyo-Afrika konferensiyasida “No-Aligned” (uchinchi yo‘l) siyosatini ilgari surdi. Bu g‘oya real siyosatdagi bloklashuv tamoyillarini rad etib, mamlakatlar o‘rtasida ilm-fan, madaniyat va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan mustaqil tashqi siyosatni rag‘batlantirdi. Shunday qilib, Nehurining strategik tashabbuslari — CSIR va IIT tarmoqlarini barpo etish hamda “No-Aligned” g‘oyasini jahon miqyosida targ‘ib qilish — bugungi kunda ham O‘zbekistondan tortib Malayziyagacha bo‘lgan barcha Osiyo davlatlari ilmiy siyosati va xalqaro hamkorlik modellarining amaliy poydevorini tashkil etadi. U yaratgan ilm-texnika infratuzilmasi Hindistonni Rivojlanayotgan Mamlakatlar Guruhida (G-77) yetakchi o‘rinlardan biriga olib chiqdi va boshqa mamlakatlar uchun namuna bo‘ldi. Metodologiya. Ushbu tadqiqot Nehru boshchiligida barpo etilgan ilm-fan infratuzilmasi va “ilm-fan diplomatiyasi” konsepsiyasini puxta o‘rganish maqsadida bir 77-son 1–to’plam Avgust-2025 Sahifa: 4 Ustozlar uchun pedagoglar.org nechta o‘zaro to‘ldiruvchi usullar asosida amalga oshirildi. Har bir usul tadqiqot savollariga aniqlik kiritish va dalillarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi. Literaturalar tahlili – Birlamchi bosqichda UNESCO rasmiy platformasi (unesdoc.unesco.org) hamda turli ilmiy nashrlar (Taylor & Francis, Springer, Elsevier) orqali Nehru va Hindiston ilm-fan tashkilotlari tarixiga oid monografiya, maqola va hisobotlar yig‘ildi. UNESCO hujjatlari tahlili Nehurining fan-texnika rivojida xalqaro ekspertiza va maslahat dasturlari