HINDISTON RESPUBLIKASINING TASHQI SIYOSIY TAMOYILLARI

Аннотация

This article explores the evolution and impact of the Republic of India’s core foreign policy principles: the Five Principles of Peaceful Coexistence (Panchsheel), leadership in the Non-Aligned Movement, the Neighbourhood First initiative, the Act East Policy, and the doctrine of strategic autonomy. Utilizing a mixed-methods approach— comprising literature review, analysis of policy documents, comparative frameworks, and expert interviews—the study demonstrates how these principles have underpinned India’s regional leadership, diversified global partnerships, and preserved strategic decision- making independence. The findings underscore their continued relevance amid contemporary geopolitical shifts. Keywords: India foreign policy; Panchsheel; Non-Aligned Movement; Neighbourhood First; Act East Policy; strategic autonomy Аннотация: В статье исследуется эволюция и влияние ключевых принципов внешней политики Республики Индия: Панчшила (пять принципов мирного сосуществования), лидерство в Движении неприсоединения, инициатива «Соседство прежде всего», политика «Действуй на Восток» и доктрина стратегической автономии. Используя комплексный подход — обзор литературы, анализ официальных документов, сравнительный анализ и экспертные интервью — автор показывает, как эти принципы обеспечили региональное лидерство Индии, разнообразие глобальных партнёрств и независимость стратегических решений. 77-son 1–to’plam Avgust-2025 Sahifa: 9 Ustozlar uchun pedagoglar.org Ключевые слова: внешняя политика Индии; Панчшила; Движение неприсоединения; «Соседство прежде всего»; «Действуй на Восток»; стратегическая автономия Kirish. 1947-yilda mustaqillikka erishgan Hindiston Respublikasi tashqi siyosat yo‘nalishlarini mamlakatning birinchi bosh vaziri Jawoharlal Nehru belgilab, ularni amaliyotga joriy etdi. Nehurining tashqi siyosat tamoyillari – Panchsheel (besh tamoyil) , Nizolsiz harakat (Non-Aligned Movement) , “Qo‘shni birinchi” (Neighbourhood First) , “Sharqqa yo‘l” (Act East) hamda strategik avtonomiya – nafaqat mustaqil Hindistonning, balki butun Osiyo mintaqasining siyosiy manzarasiga barqaror asos soldi. Besh tamoyil, Nehru va Xitoy o‘rtasida 1954-yilda imzolangan bitim orqali rasmiylashtirildi: suverenitetni hurmat qilish, tajovuzkorlik qilmaslik, ichki ishlariga aralashmaslik, tenglik va tinchlik yo‘lida hamkorlik . Ushbu tamoyillar Hindistonning barcha qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarida huquqiy va axloqiy platforma vazifasini bajarishga mo‘ljallangan edi. 1990-yillardan boshlab “Qo‘shni birinchi” siyosati Osiyo mintaqasida saqlanayotgan mintaqaviy muammolarni hal etishda Hindistonni markaziy o‘ringa ko‘tarish uchun mo‘ljallandi. Bu tashabbus – Afghonistondan to Shri-Lankagacha – infratuzilma, savdo va xavfsizlik borasida ko‘pmillatli hamkorlikni kuchaytirdi . “Sharqqa yo‘l” (Act East) siyosati 2014-yilda e’lon qilinib, Hindistonning Sharqiy Osiyo va Indo-Tinch okeani mintaqasiga qaratilgan diplomatik hamda iqtisodiy faoliyatini kengaytirdi. Ushbu yo‘nalish natijasida ASEAN davlatlari bilan savdo aylanmasi sezilarli darajada oshdi . Nihoyat, strategik avtonomiya doktrinasi Hindistonni yuqori bosim ostida ham o‘z tashqi siyosatini mustaqil davom ettirish imkonini yaratadi. U harbiy, sanoat va diplomatik hamkorlikni bir vaqtning o‘zida bir nechta davlat bilan olib borish orqali qaror qabul qilishda erkinlikni saqlaydi . Bularning barchasi Hindistonning regional liderlik, global hamkorlik hamda milliy manfaatlarni muvozanatlash bo‘yicha barqaror siyosat yo‘nalishini shakllantirgan asosiy toshlardir. Bu tamoyillar mintaqaviy barqarorlikni mustahkamlash, Osiyo davlatlari o‘rtasida hamkorlik doirasini kengaytirish va xalqaro maydonda mustaqil pozitsiyani saqlashga xizmat qilib kelmoqda. Metodologiya. Ushbu tadqiqot Hindiston Respublikasining tashqi siyosat tamoyillarini chuqur o‘rganish maqsadida to‘rt asosiy uslubni o‘z ichiga oladi. Avvalo, Hindiston tashqi siyosatining nazariy va tarixiy asoslarini aniqlash uchun UNESCO rasmiy hujjatlari (unesdoc.unesco.org), Wikipedia’dagi Panchsheel va Non- Aligned Movement sahifalari hamda India Ministry of External Affairs (MEA) veb-saytida chop etilgan tashqi siyosat strategiyasi bo‘yicha hujjatlar (mea.gov.in) ko‘rib chiqildi. Ushbu manbalar Hindistonning mustaqillikdan keyingi ilk yillardagi diplomatik qarorlari, 77-son 1–to’plam Avgust-2025 Sahifa: 10 Ustozlar uchun pedagoglar.org Besh tamoyil va Nizolsiz harakat konsepsiyalarining shakllanishi, hamda zamonaviy tashqi siyosat yo‘nalishlari – “Neighbourhood First” va “Act East” – qanchalik nazariy asosga ega ekanini aniqlash imkonini berdi. Ikkinchi bosqichda MEA saytida e’lon qilingan Neighbourhood First siyosati dokumentlari (mea.gov.in) va Strategic Autonomy doktrinasi bo‘yicha mustaqil tahlil hisobotlari (Council on Foreign Relations) batafsil o‘rganildi. Bu hujjatlar orqali Hindiston hukumatining rasmiysiy qarorlari, diplomatik bayonotlari va siyosat yo‘l xaritalari asosiy manba sifatida qo‘llanildi. Hindiston tamoyillarini