O‘QUVCHILARNING LOYIHA FAOLIYATINI FORMATIV BAHOLASH

Аннотация

The article considers the theoretical and methodological foundations of formative assessment of students’ project activities as a key tool for improving the quality of the educational process and developing project competencies. Formative assessment is analyzed as a targeted monitoring system that provides continuous feedback at all stages of the project cycle – from planning to completion and reflection. Formative assessment performs diagnostic, regulatory, motivational and educational functions, helps students develop planning, teamwork, self–control and critical analysis skills. Keywords: project activities, formative assessment, project competence, project management, planning, teamwork, modeling. Zamonaviy o‘quv va ishlab chiqarish amaliyoti harakatlarni muvofiqlashtirish, resurslardan optimal foydalanish va natija sifatini ta’minlashni talab qiladigan murakkab maqsadlarga erishish uchun loyiha yondashuvidan tobora ko‘proq foydalanmoqda. Bunday sharoitda loyihaning samaradorligi nafaqat yakuniy ko‘rsatkichlar, balki uni amalga oshirish jarayonining sifati bilan ham belgilanadi. Aynan shuning uchun ham ilmiy va amaliy muhitda yakuniy va shakllantiruvchi mezonlarni o‘z ichiga olgan integratsiyalashgan baholash tizimlarini ishlab chiqishga e’tibor kuchaymoqda. Ikkinchisi alohida rol o‘ynaydi, chunki ular loyihaning dinamikasini boshqarishga, harakatlarni o‘z vaqtida sozlashni ta’minlashga va ishtirokchilarning kasbiy malakasini oshirishga imkon beradi [1]. Loyihaning samaradorligi – bu resurslardan maqbul foydalanish va vaqt chegaralariga rioya qilish bilan belgilangan maqsadlarga erishish darajasini aks ettiruvchi murakkab xususiyatdir [2, 54–bet]. O‘quv adabiyotlarida samaradorlik ko‘pincha uchta asosiy jihat bilan bog‘liq: samaradorlik (maqsadlarga erishish), iqtisodiy samaradorlik (resurslardan oqilona foydalanish) va sifat (mahsulotning belgilangan standartlarga muvofiqligi). "Samaralilik" va "samaradorlik" tushunchalarini farqlash kerak. Samaradorlik yakuniy ko‘rsatkichlarga qaratilgan bo‘lsa–da, samaradorlik ushbu natijalarga erishish jarayonini, jumladan, tashkilot, boshqaruv va jamoadagi o‘zaro munosabatlarni ham hisobga oladi. Ushbu kengaytirilgan tushuncha nafaqat mahsulotga, balki uni yaratish usullariga ham e’tibor beradigan zamonaviy kompetentsiya modellariga mos keladi [3, 54–bet]. Shakllantiruvchi mezonlar loyiha faoliyati jarayoniga kiritilgan ko‘rsatkichlar bo‘lib, taraqqiyotni kuzatish, muammolarni aniqlash va ish jarayoniga zudlik bilan o‘zgartirishlar kiritish imkonini beradi [4, 32–bet]. Ularning asosiy vazifasi www.pedagoglar.org 46-to’plam_1-qism_Avgust-2025 11 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari ishtirokchilarning uzluksiz rivojlanishini qo‘llab–quvvatlash, fikr–mulohazalarini taqdim etish va o‘z–o‘zini baholash va o‘z–o‘zini tuzatish qobiliyatini rivojlantirishdir. N.S.Abdullayeva ta’kidlaganidek, loyiha ishi kontekstida formativ baholash nafaqat mahsulot sifatini yaxshilashga, balki metakometensiyalarni rivojlantirishga ham hissa qo‘shadi: tanqidiy fikrlash, jamoada ishlash, natija uchun javobgarlik [3, 32– bet]. Shakllantiruvchi mezonlar quyidagi vazifalarni bajaradi: № Shakllantiruvchi Mazmuni mezonlar vazifasi 1 Diagnostika funksiyasi Dastlabki bosqichlarda kamchiliklar va muammoli joylarni aniqlash 2 Tartibga solish Rejani tuzatish va resurslarni taqsimlash funksiyasi yo‘nalishlarini aniqlash 3 Motivatsion funksiyasi Taraqqiyot va yutuqlarni tan olish orqali ishtirokni qo‘llab–quvvatlash 4 Ta’lim funksiyasi Jarayonni rejalashtirish, tahlil qilish va takomillashtirish ko‘nikmalarini rivojlantirish 3. Mezon tizimini qurish tamoyillari Loyiha samaradorligini baholash tizimini ishlab chiqish quyidagi tamoyillarga asoslanishi kerak: maqsadli kutilmaganlik – mezonlar mahsulot va jarayon ko‘rsatkichlarini aks ettiruvchi loyiha maqsadlariga bevosita bog‘liq bo‘lishi kerak; dalillar – baholash tekshiriladigan artefaktlarga asoslanadi: rejalar, protokollar, hisobotlar, mahsulot versiyalari; ikki qatlamlilik – jarayon va natijaga bir vaqtning o‘zida e’tibor berish, bu ta’lim loyihalarida ayniqsa muhimdir; shaffoflik – ishtirokchilar qanday mezonlar va ularning ishi qanday baholanishini tushunishlari kerak; moslashuvchanlik – loyihaning o‘ziga xos xususiyatlariga va uning bosqichiga qarab mezonlarni sozlash qobiliyati. 4. Samaradorlik mezonlarining tasnifi Loyihaning predmeti va maqsadlariga qarab, ettita asosiy mezon blokini aniqlash mumkin: № Mezon bloki Mazmuni 1. Maqsad Maqsadlarga erishish darajasi, talablarning to‘liqligi, (samaradorlik) mijoz yoki foydalanuvchining qoniqishi www.pedagoglar.org 46-to’plam_1-qism_Avgust-2025 12 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 2. Iqtisodiy Byudjetga rioya qilish, vaqt va resurslardan oqilona samaradorlik foydalanish 3. Yechim sifati Standartlarga muvofiqligi, ishonchliligi, qulayligi, xavfsizligi 4. Jarayon mezonlari Is