ЖИНОЯТ ИШЛАРИ БЎЙИЧА ЭКСТРАДИЦИЯНИНГ НАЗАРИЙ ТАҲЛИЛИ

Аннотация

The article comprehensively examines the theoretical foundations and development trends of extradition in criminal cases. The research considers the historical genesis of the extradition institution, comparative legal analysis, and contemporary theoretical concepts. The scientific work analyzes the place of extradition in international law, its relationship with the principle of state sovereignty, and its role in combating crime. The author demonstrates the evolutionary development of extradition from classical theories to modern approaches. The results indicate that the extradition institution is a complex and dynamic field of international criminal law that requires a balance between states' domestic legislation and international obligations. The research demonstrates the need to improve the theoretical conceptual foundations of extradition in criminal cases. Key words: extradition, criminal cases, theoretical analysis, international criminal law, state sovereignty, comparative jurisprudence, crime prevention, international legal cooperation, extradition treaties, legal institutions, theoretical concepts, international obligations, criminal procedure, extradition principles, legal balance 32 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Давлатларнинг жиноятчиликка қарши кураш йўлидаги ҳамкорлиги орқали нафақат трансчегаравий жиноятчиликка қатъий ва кучли қарши кураш вазифалари бажарилади, балки бир неча давлатлар учун хавф туғдирувчи жиноятларни келишган ҳолда квалификация қилиш, уларнинг олдини олиш ва бартараф этиш бўйича чораларни мувофиқлаштириш, жиноятчилик ва жиноятчилар устидан юрисдикцияни белгилаш, жиноят ишлари бўйича ва жиноятчиларни ушлаб бериш юзасидан ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш каби муҳим масалаларни ҳал этилади. Жиноят содир қилган шахсларни экстрадиция қилишни амалга ошириш механизмининг хусусиятларини таҳлил қилишда ушбу тушунчанинг умумий тавсифи муҳим аҳамият касб этади. Таъкидлаш жоизки, мазкур институт узоқ ривожланиш йўлини босиб ўтганлиги ҳамда жиноят ишлари бўйича қўлланилиши туфайли қонунчиликда ва амалиётда турлича номланишга сабаб бўлган. Экстрадиция тушунчаси борасида турли ҳуқуқшунос ва олимлар томонидан билдирилган фикр ва мулоҳазалар мавжуд бўлганига қарамасдан, ягона бир тўхтамга келинмаган. Илмий-назарий адабиётларга мурожаат этсак, ушбу масала юзасидан турлича фикр-мулоҳазалар билдириб ўтганликларининг гувоҳи бўлиш мумкин. Чунончи, Р.А.Сайфулов ушбу масала юзасидан махсус тадқиқот иши олиб бориб «Шахс экстрадицияси – нафақат халқаро ҳуқуқ, балки миллий жиноят-процессуал қонунчилик билан ҳам тартибга солиниши лозим бўлиб, бу ушбу институтнинг ривожланиш тарихи ва тараққиётида ҳам ўз исботини топади. Экстрадиция институти чиқариб юбориш, шахсни «persona non grata» деб эълон қилиш, репатриация (юртига қайтариш) ва шахсни топширишдан тубдан фарқ қилади. У халқаро-ҳуқуқий ҳамда жиноят-процессуал тартиб-таомилларни қамраб олади»1. «Экстрадиция» атамаси билан бир қаторда «ушлаб бериш» атамаси ҳам қўлланилишини айтиб ўтиш лозим. Ушбу атамаларнинг ўзаро нисбати тўғрисида иккита асосий нуқтаи назар мавжуд. Айрим муаллифлар ушбу атамаларга синоним сифатида қарайдилар. Масалан, А.И.Сащенконинг таъкидлашича: «Халқаро шартномаларда «экстрадиция» атамаси «ушлаб бериш» атамасининг синоними сифатида ишлатилади. Шу сабабдан, экстрадицияни кенг маънода талқин қилишга асос мавжуд»2. А.И.Джигирнинг фикрича, «…доктринал даражада «экстрадиция» ва «ушлаб бериш» атамаларининг синонимлиги аниқ, бундан келиб чиқадики, улар илмий адабиётларда тенг даражада ишлатилиши лозим»3. Бундан ташқари, А.С.Гришин4 ҳам юқоридаги олимларнинг фикрларини қўллаб қувватлайди. Бошқа тадқиқотчилар экстрадиция ушлаб беришдан ташқари турдош ҳодисаларни ҳам ўз ичига олади деб ҳисоблайдилар (яъни, экстрадицияга кенг маънода қарайдилар)5. Экстрадицияга бир марталик ҳаракат эмас, балки бир неча 1 Сайфулов Р.А. Экстрадиция в уголовном процессе (по материалам МВД и Прокуратуры Республики Узбекистан). Автореф. дисс. … канд. юрид. наук. - Ташкент, 2001. - С. 9-10. 2 Сащенко А.И. Институт экстрадиции в уголовном праве // Юридический журнал. – 2009. – № 2. – С. 91. 3 Джигирь А.И. Экстрадиция: терминологический аспект // Закон и право. – 2008. – № 6. – С. 108. 4 Гришин А.С. Организационно-правовой механизм выдачи лиц для уголовного преследования в российском уголовном процессе: дисс. … к. юрид. н. – Нижний Новгород, 2010. – С.13. 5 Евсичева Л.Л. Экстрадиция, выдача и передача как институты международного сотрудничества в российском уголовном процессе (сравнительно-правовой аспект) // Человек: преступление и наказание. – 2013. – № 1. – С. 109-113. 33 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo процессуал ҳаракатлардан иборат жараён сифатида қарашни Е.В.Климов6 таклиф қилади. Айрим тадқиқотларда (В. Э. Грабарь, Шмидт, В.Даневский, Э.Симеон, Ф.Мартенс) жиноятчини ушлаб бериш жиноий жазо шакли сифатида тавсифланган7. Бундай ёндашув у шаклланган вақтдан бошлаб ҳақли равишда танқид остига олинга