ISLOM BANKLARINING TARIXI VA ULARNING RIVOJLANISHI

Аннотация

Ushbu maqolada islom banki tizimining shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va hozirgi holati tahlil qilingan. Islom bankining tamoyillari, ya’ni ribo (foiz)ga asoslanmagan moliyalashtirish, sheriklik asosidagi investitsiyalar va adolat tamoyillarining iqtisodiy ahamiyati batafsil yoritilgan. Shuningdek, uning zamonaviy moliyaviy bozorlar va global iqtisodiyotdagi o‘rni ham ko‘rib chiqilgan. Maqolada islom banklarining asosiy modellariga, jumladan, mudaraba, mushoraka, ijara va murabaha kabi moliyaviy vositalarga e’tibor qaratilgan. Hozirgi vaqtda islom banklari nafaqat musulmon mamlakatlarida, balki boshqa mintaqalarda ham keng ommalashib bormoqda. Mazkur maqola mazmunida islom banki tizimining O‘zbekiston iqtisodiyotiga kiritilishi istiqbollari ham muhokama qilingan. Kalit so`zlar. Islom moliyasi, moliyaviy operatsiyalar, savdo, musulmon, madaniyat, ijara, murabaha, iqtisodiyot, modernizm. Islom olamida tijorat va moliyaviy operatsiyalar kengayib, savdo yo'llari orqali boshqa madaniyatlarga ta'sir o‘tkazilgan. O‘sha davrda musulmon olimlari, xususan, Abu Yusuf, Muhammad ash-Shayboni va boshqa iqtisodchilar moliya va savdo masalalariga oid asarlar yozib, moliyaviy faoliyat qoidalarini rivojlantirishgan. Islomiy bank tizimining hozirgi zamonaviy shakli XX asrning ikkinchi yarmida shakllangan. 1970-yillarda islomiy banklar tashkil etila boshladi. 1963-yil – Misrda birinchi islomiy bank – Mit Ghamr Savings Bank tashkil etildi. U ribosiz operatsiyalar tamoyiliga asoslangan edi. 1975-yil – Islom taraqqiyot banki (IDB) tashkil etildi. U islomiy moliya va taraqqiyotni rivojlantirishga qaratilgan xalqaro moliya muassasasi hisoblanadi. Shundan so'ng, Saudiya Arabistoni, Pokiston, Malayziya kabi mamlakatlarda islomiy banklar tez rivojlandi. Hozirgi zamon (XXI asr) Hozirda islomiy moliya dunyo bo‘ylab keng tarqalgan bo‘lib, turli moliyaviy mahsulotlar va xizmatlarni taklif qiladi: sukuk (islomiy obligatsiyalar), ijara, murabaha va boshqalar. Islomiy banklarning global moliyaviy tizimdagi ulushi oshib bormoqda. Malayziya, BAA, Saudiya Arabistoni, Turkiya kabi mamlakatlar bu sohada yetakchi hisoblanadi. Islom banki nafaqat diniy tamoyillarga asoslanadi, balki moliyaviy barqarorlik, halollik va iqtisodiy adolatni ta'minlashni maqsad qiladi. Islomiy moliyada spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, qimor oʻyinlari, noaniqlik va hokazolar kabi koʻplab ta’qiqlar mavjud boʻlsa-da, „foizning barcha shakllari ribo va shuning uchun taqiqlangan“ degan eʼtiqod uning asosi boʻlgan gʻoyadir."Ribo" soʻzi toʻgʻridan-toʻgʻri „ortiqchalik yoki qoʻshimcha“ maʼnosini bildiradi va „foiz“, „subo“, „ortiqchalik“, „koʻpaytirish“ yoki „qoʻshish“ deb tarjima qilinadi. Islom iqtisodchilari Choudhuri va Malikning fikriga koʻra, qiziqishning yoʻq qilinishi xalifa Umar (milodiy 634-644-yillarda) davrida „toʻliq islom iqtisodiy tizimi bilan kulminatsiyaga uchragan ilk islomda bosqichma-bosqich jarayon ortidan sodir boʻlgan. Boshqa manbalar (Islom va musulmon dunyosi entsiklopediyasi, Temur Qur’on) bunga qoʻshilmaydi va baʼzida huquqiy hiylalar (hiyyal) yordamida) musulmon jamiyatida bu harakatlar davom etganligini taʼkidlaydi“. Shu jumladan Usmonli imperiyasi davrida ham shunday boʻlgan. Yana bir manbada (International Business Publications) aytilishicha, „Islom 12 oltin davri“ davrida islom huquqi va iqtisodining „klassik huquqshunoslari orasida riboga nisbatan umumiy nuqtai nazari“ oltin va kumush valyutalarga foiz qoʻllash harom boʻlgan, lekin riba emas va shuning uchun qogʻoz yoki oddiy metallar kabi boshqa materiallardan tashkil topgan pul birliklariga nisbatan foizlarni qoʻllash maqbuldir. 19-asr oxirida islom modernistlari Yevropaning qudrati va taʼsirining kuchayishiga hamda uning musulmon mamlakatlarini mustamlaka qilishiga munosabat bildirishdi, foiz stavkalari va sugʻurta amaldagi zamonaviy iqtisodiyotda „samarador investitsiyalar uchun dastlabki shartlar“ qatoriga kirishi yoki yoʻqligini qayta koʻrib chiqishdi. Sayyid Ahmad Xon isteʼmol uchun qarz berish toʻlovlari bilan cheklangan deb bilgan gunohkor riba „sudxoʻrlik“ va tijorat sarmoyasi uchun qarz berish uchun qonuniy noriba „foiz“ oʻrtasidagi farqni ilgari surdi. Biroq, 20-asrda islom uygʻonish tarafdorlari islomchilar faollar barcha foizlarni ribo deb belgilash, musulmonlarni qatʼiy belgilangan stavkalardan qochgan „Islom banklari“da qarz berish va qarz olishga majburlash ustida ishladilar. 21-asrga kelib, bu islom banking harakati „dunyo boʻylab foizsiz moliyaviy korxonalar institutlarini“ yaratdi. Agar toʻlanadigan foizlar investitsiya natijasida olingan foyda yoki zarar bilan bogʻliq boʻlsa, Islomda qarz berishga ruxsat beriladi. Foyda tushunchasi islomda foyda, zarar va tavakkalchilikni teng taqsimlash ramzi sifatida namoyon boʻladi. Muhammad Navid kabi uygʻonish tarafdorlari islom banki „dinning oʻzi kabi qadimgi, uning tamoyillari asosan Qurʼondan olingan“, deb taʼkidlasa-da, dunyoviy tarixchilar va islom modernistlari buni zamonaviy hodisa yoki „oʻylab topilgan anʼana“ deb bi