NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLARGA PSIXOLOGIK XIZMATNING O`RNI VA VAZIFASI.

Аннотация

Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixologik xizmat ko‘rsatishning zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, ijtimoiy va psixologik moslashuvdagi roli, ruhiy salomatlikni saqlashdagi ahamiyati keng yoritiladi. Tadqiqotda ushbu toifadagi insonlarga ko‘rsatilayotgan xizmatlar tahlil qilinib, mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Psixologik xizmat turlari, yondashuvlar va amaliy natijalar asosida xulosalar chiqarilib, ilmiy asoslangan takliflar bildirilgan. Kalit so‘zlar: nogironlik, psixologik xizmat, reabilitatsiya, psixoterapiya, inklyuziya, ruhiy salomatlik, moslashuv, empatiya, ijtimoiy integratsiya. Bugungi kunda jamiyatda inklyuzivlik tamoyillari asosida nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlarini ta’minlash, ularning jamiyatga to‘laqonli integratsiyasini qo‘llab-quvvatlash masalasi dolzarb bo‘lib bormoqda. Bu jarayonda faqat tibbiy yoki ijtimoiy xizmatlar emas, balki psixologik yordamning ham alohida o‘rni mavjud. Nogironlik nafaqat jismoniy cheklovlarni, balki ruhiy va emotsional muammolarni ham yuzaga keltiradi. Shunday sharoitda insonning psixik barqarorligini ta’minlash, salbiy hissiy holatlar, o‘ziga nisbatan ishonchsizlik, izolyatsiyalashish kabi muammolarni bartaraf etishda psixologik xizmatlar muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Psixologik xizmat nogiron shaxslarning hayot sifati, ijtimoiy aloqalari, o‘zini anglash va o‘zini boshqarish darajasini oshirishga xizmat qiladi. Mazkur maqolaning asosiy maqsadi — nogironligi bo‘lgan shaxslarning psixologik holatini mustahkamlashda psixologik xizmatning o‘rni va ahamiyatini aniqlash, uning asosiy vazifalarini yoritish hamda ularni ijtimoiy muhitga moslashtirish va jamiyatda to‘laqonli hayot kechirishlarini ta’minlashda psixologik yordamning zarurligini asoslab berishdan iborat. Shuningdek, maqolada nogironligi bo‘lgan insonlarning psixologik ehtiyojlarini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ular uchun samarali psixologik yondashuvlar va metodlarni tavsiya qilish ko‘zda tutiladi. Maqola orqali ijtimoiy adolat va inklyuziv jamiyat barpo etishda psixologik xizmatlarning roli va samaradorligi yuzasidan ilmiy-nazariy asoslar ishlab chiqiladi. https://scientific-jl.com 8 1 67-son_1-to’plam_Avgust-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O T L A R jahon ilmiy – metodik jurnali Nogironligi bo‘lgan shaxslarga psixologik xizmatning ahamiyati haqida batafsilroq yozib beraman. Bu mavzu nafaqat individual salomatlikka, balki jamiyatning umumiy rivojlanishiga ham ta’sir qiladi. Nogironligi bo‘lgan odamlar ko‘pincha jismoniy cheklovlar bilan birga ruhiy va ijtimoiy qiyinchiliklarga duch kelishadi, bu esa depressiya, tashvish, izolyatsiya va hatto zo‘ravonlik oqibatlariga olib kelishi mumkin. Psixologik xizmat esa bu muammolarni yengishda asosiy vosita hisoblanadi. Quyida mavzuni batafsil ochib beraman, shu jumladan statistika, asosiy foydalari, O‘zbekiston konteksti va tavsiyalar. Ma’lumotlarimni ishonchli manbalarga asoslayman. Umumiy ko‘rinish va statistika: Nogironligi bo‘lgan shaxslar orasida ruhiy salomatlik muammolari oddiy aholiga qaraganda ancha yuqori. Masalan, AQShning Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazi (CDC) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironligi bo‘lgan kattalar orasida ruhiy distress (ruhiy bosim) holatlari nogironligi bo‘lmaganlarga nisbatan ko‘proq uchraydi – bu ko‘rsatkich 2025-yilga kelib yanada oshgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironligi bo‘lgan odamlar depressiya va tashvishdan 2-3 baravar ko‘proq azob chekishadi, chunki ular jamiyatdagi stigma (ayblovchi munosabat), diskriminatsiya va resurslar yetishmasligiga duch kelishadi. O‘zbekistonda ham bu muammo dolzarb: mamlakatda nogironligi bo‘lgan shaxslar soni millionga yaqin, va ularning ko‘pchiligiga psixologik yordam yetishmaydi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasining "Nogironligi bo‘lgan shaxslarning huquqlari to‘g‘risida"gi qonuni (O‘RQ-641-son) ularning jamiyatga integratsiyasini ta’minlashni nazarda tutadi, lekin psixologik xizmatlar hali ham rivojlanish bosqichida. Ruhiy buzilishlarning tarqalishi: Nogironligi bo‘lgan shaxslar orasida ruhiy buzilishlar (depressiya, tashvish, post-travmatik stress sindromi va boshqalar) 30-50% gacha yetishi mumkin, bu oddiy aholidagi 10-20% ko‘rsatkichdan sezilarli darajada yuqori. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, nogironlik tufayli yuzaga keladigan ijtimoiy izolyatsiya va stigma bu ko‘rsatkichni yanada oshiradi. Masalan, jismoniy nogironligi bo‘lgan shaxslarda depressiya 40% gacha, aqliy nogironligi bo‘lganlarda esa 50% dan yuqori bo‘lishi mumkin. O‘zbekistonda bu borada aniq statistika cheklangan bo‘lsa-da, 2021-yilda Jahon banki hisobotida ta’kidlanishicha, nogironligi bo‘lgan shaxslarning 51% i 2020-yilda karantin davrida ruhiy salomatliklarining yomonlashganini bildirdi. Bu ko‘rsatkich avgust oyida 61% ga yetgan. Nogironlik nafaqasi oluvchilar soni: https://scientific-jl.com 8 2 67-son_1-to’plam_Avgust-2025 ISSN:3030- 3 6 1 3 T A D Q I Q O