QADIMGI O‘RTA OSIYO SUV INFRATUZILMASINING TARIXIY GEOGRAFIYASI

Аннотация

Mazkur maqola O‘rta Osiyo hududida qadimdan shakllangan suv infratuzilmasi tizimining tarixiy-geografik asoslarini ochib beradi. Sug‘orish kanallari, sardobalar, yerosti suv yo‘llari (karezlar) va vohalardagi suv taqsimoti tizimi arxeologik va yozma manbalar asosida tahlil qilinadi. Suv resurslarining tabiiy iqlim va relyef bilan bog‘liqligi, uning harbiy va iqtisodiyahamiyati zamonaviy tahlil metodlari orqali yoritiladi. Kalit so‘zlar: Sug‘orish tizimi, sardoba, karez, voha, tarixiy gidrologiya, O‘rta Osiyo, arxeologik geodeziya, suv resurslari. 1.Kirish O‘rta Osiyo qadimiy sivilizatsiyalarning shakllanishida suv asosiy resurs bo‘lgan. Cho‘l va dashtlar bilan o‘ralgan hududlarda suv taqsimoti va boshqaruvi uzoq davom etgan jarayonlar mahsulidir. Suv infratuzilmasining shakllanishi va rivojlanishi mintaqaning siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotiga bevositata’sirqilgan. 2.Suv resurslarining tabiiygeografik taqsimoti O‘rta Osiyo daryolari – Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon va Murg‘ob – suv manbai bo‘lib xizmat qilgan. Bu daryolar tog‘lardan boshlanib, vohalarga yo‘naltirilgan. Relyef, iqlim (yarim cho‘l, kontinental) va sezilarli bug‘lanish bu suv resurslarini boshqarishni talab qilgan. Suv ta’minoti tashqi daryolar hisobiga bo‘lgani uchun markazlashgan sug‘orish tizimlari paydo bo‘lgan. 3.Qadimgi sug‘orish tizimlari (ariqlar va kanallar) Sug‘orish inshootlari – ariq, kanal, band va to‘g‘onlar orqali amalga oshirilgan. Samarqand, Buxoro, Xorazm va Marvda miloddan avvalgi ming yilliklarda irrigatsion tizimlar mavjud bo‘lgan. Xorazmda Toprakqala va Ayazqala atrofida topilgan qadimiy kanal qoldiqlari bu tizimninguzoqumrko‘rganini isbotlaydi. Ba’zilarining uzunligi 50–100km gacha yetgan. 4.Shaharlar va vohalarning suvga bog‘liqligi Sug‘orish infratuzilmasi atrofida yirik vohalar va shaharlar shakllangan. Masalan, Zarafshon vohasidagi shaharlar (Samarqand, Panjikent) suv tarmoqlarining markazida joylashgan. Shaharlar irrigatsiya tizimi vositasida ichimlik suvi bilan ta’minlangan, bog‘lar va dehqonchilik yerlariga xizmat qilgan. 5.Qadimgi texnologiyalar: sardobalar vakarezlar Sardobalar –cho‘l hududlaridasuvni saqlovchi inshootlarbo‘lib,yomg‘irva qorsuvini yig‘ishda ishlatilgan. Karezlar esa yerosti suvlarini mohirona tarmoqlash tizimi bo‘lib, Afg‘oniston va Janubiy O‘zbekiston hududida keng tarqalgan. Bu inshootlar tog‘ etaklaridan suvni silliq oqim bilan pastga –yashash hududlariga olibkelgan. 6.Suv resurslarining harbiy-strategik ahamiyati www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Suv manbalarini nazorat qilish ko‘plab janglarning asosiy sababi bo‘lgan. Fortifikatsiya tizimlari (devorlar, sardobalarni qo‘riqlash minoralari) aynan suv inshootlarini himoya qilishga qaratilgan. Ayniqsa, Marv va Baqtriya viloyatlarida suvga egalik siyosiy ustunlikning asosiy shakllaridan biri bo‘lgan. 7.Suv infratuzilmasivamadaniyatlararo aloqalar Suv tarmoqlari orqali qadimiy aholi punktlari o‘zaro bog‘langan. Bu faqat texnik inshoot emas, balki ijtimoiy aloqa, savdo va diniy markazlar uchun yo‘llar bo‘lgan. Hindiston, Eron va O‘rta Osiyo oralig‘ida suv inshootlarining o‘xshash texnologik yechimlari madaniy almashinuvni ko‘rsatadi. 8.Ekologik izlar vaarxeogidrologik tahlil Zamonaviy geomorfologik va georadar tadqiqotlar qadimiy daryo o‘zanlari va kanal tarmoqlarini aniqlash imkonini bermoqda. Masalan, Xorazm vohasida bugungi yer osti tasvirlari orqali qadimiy daryolar yo‘nalishi aniqlangan. Bu esa tarixiy urbanizatsiyaning suv resurslariga bevositabog‘liqligini isbotlaydi. 9.Hozirgi davrdagi tarixiy suvtarmoqlari bilan bog‘liqlik Ko‘plab zamonaviy irrigatsiya tarmoqlari qadimiy kanal yo‘nalishlari ustiga qurilgan. Suv saqlash texnologiyalarida qadimgi tajribalar (sardoba, qozonxona, mo‘ri) hanuzgacha ayrim hududlarda qo‘llanilmoqda. Bu esa tarixiy infratuzilmaning ekologik va iqtisodiy qiymatini ko‘rsatadi. 10.Qo‘shimchatahlil:Suvboshqaruvi va ijtimoiy-iqtisodiy tuzilma O‘rta Osiyoda suv infratuzilmasi nafaqat muhandislik masalasi, balki murakkab ijtimoiy boshqaruv tizimi bilan bog‘liq bo‘lgan. Mahalliy jamoalar, urug‘lar, zamin egalari o‘rtasida suv taqsimoti bo‘yicha qat’iy tartib mavjud edi. Ba’zan suv ustidan nazorat zamin egasining siyosiy qudratini aniqlovchi omilga aylangan. Suv omborlari, asosiy kanallar ustidan boshqaruv ko‘pincha ma’naviy-diniy doiralar tomonidan nazorat qilingan. Zardushtiylikda "Ardvisura Anaxita" suv ilohasi e’zozlangan, bu esa suvga nisbatan muqaddaslik hissini kuchaytirgan. Bu diniy yondashuv texnik va axloqiy boshqaruvni uyg‘unlashtirgan. Xulosa Qadimgi O‘rta Osiyoda suv infratuzilmasi faqat texnik zarurat emas, balki madaniyat, siyosat va iqtisodiyotni belgilovchi omil bo‘lgan. Uning rivojlanishi qadimiy shaharlarning joylashuvi, vohalarning rivoji va madaniy taraqqiyotga zamin yaratgan. Tarixiy-geografik tahlil bu inshootlarning mintaqaviy uyg‘unlikdaqanday rol o‘ynaganini