OT LEKSEMASIDA KOMPONENT TAHLILNING O‘RNI

Аннотация

This article provides an idea of ​ ​ what component analysis is like within the framework of different systematic languages, and through this, an idea is created to learn or understand general analysis. The fact that there are few studies in Uzbek linguistics on the concept of component analysis in the field of noun lexemes expands the scope of study of the topic. The articlesummarizes thenecessary sections, laws and rules for analysis. Keywords: analysis, morphological, associative, grammatical, qualitative, component, objective analyses. Аннотация: Данная статья дает представление о том, что представляет собой компонентный анализ в рамках разных системных языков, и благодаря этому дает представление о том, что такое общий анализ. Тот факт, что в узбекском языкознании мало исследований о понятии компонентного анализа по именной лексеме, расширяет сферу изучения темы,необходимыедля анализа. Ключевые слова: анализ, морфологический, ассоциативный, грамматический, качественный,компонентный,объективныйанализы. Hozirgi kunda jahon tilshunosligida tilni tipologik nazardan o‘rganish ,bir tildan ikkinchi bir tilga o‘zlashgan lisoniy birliklar mohiyatini ochib berish, ularni struktur-semantik tomonidan tahlil etish, muhim o‘zlashma so‘zlarning talqinini yoritish, ularning lisoniy, ijtimoiy madaniy xususiyatlari jihatidan izlanishlarolib borish eng muhim masalalardan biriga aylandi. Jahon tilshunosligida muayyan til birligining boshqa bir tilga o‘zlashish masalasi til ilmining leksikologiya,leksikografiya, lingvokulturologiya, etnoligvistika, tarjima nazariyasi, chog‘ishtirma tilshunoslik singari sohalari bilan bog‘liq jihatda o‘rganilgan.Mazkur hodisaning leksika va semantika sathida atroflicha yoritilishi u yoki bu tilning leksik imkoniyatlarini aniqlash bilan bir qatorda , uning struktur-semantik tuzilishini, tushunchalarni ifodalash usullarini, tilde variantlilik, polisemiya hodisalarining rivojlanishi hamda ularning tilda qo‘llanish mexaniziminianiqlashgaimkon beradi. Tildagi mavjud har qanday funksional uslub tomonidan ifoda etilayotgan xabar kabi badiiy asar matni ham nutq aktining birin-ketin keluvchi tanlangan majmuasi deb qarash mumkin.Bu esa o‘z navbatida bir qator obyektiv va subyektiv ,shaxsga nisbatan aloqador bo‘lgan faktorlar bilan www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 izohlanadi.Tilga olib o‘tilgan faktorlarning ta`siri ko‘proq ikki xil nutqda namoyon bo‘ladi.Bu ikki xilnutqning birinchisi,situatsiya bilan, norasmiyligi bilan xarakterlanadi. Tahlil so‘zi mavjud lug‘atlarda turlicha izohlanadi. Jumladan, falsafaga oid ensiklopedik lug‘atlaridan «Tahlil (yunon tilidan – ajralish, parchalanish) predmetni (hodisa, jarayon), predmetning (predmetlar) xususiyatlarini yoki predmetlar o‘rtasidagi munosabatlarni qismlarga (belgilar, xususiyatlar, munosabatlar) tarkibiy qismlarga fikran yoki amaliy ravishda ajratish tartibi», deb narsa-hodisalarni tarkibiy qismlarga ajratishga asosiy e’tibor qaratilsa1, tarjima lug‘atlarida «1 tahlil [ilmiy tekshirish (tadqiqot) usuli; obektiv voqelikni ilmiy bilish, o‘rganish vositasi]; 2 analiz, tahlil; tahlil qilish; matematik tahlil (oliy matematikaning bir bo‘limi)»2 deb ilmiy tadqiqot usuli, biror jarayonni tekshirish, moddalarning tarkibini aniqlash ma’nolariga urg‘uberiladi. Morfologik tahlil. To‘g‘ridan-to‘g‘ri komponentlarbo‘yicha tahlil qilish. Assotsiativ tahlil. So‘zni tashkil etuvchi allofonlar va allomorflarni ma’lum bir tadqiqot darajasi uchun o‘rnatilgan strukturaviy qatorlar bilan (ya’ni, tegishli fonema va morfemalar bilan) o‘zaro bog‘lash. Grammatik tahlil. So‘zlar orasidagi grammatik bog‘lanishlarni aniqlash (mos ravishda leksiklashgan iboralar). Tahlil ikkilik tahlil. Lingvistik tahlil asta-sekin ochiladigan juft qarama-qarshiliklar qatoriga asoslanadi. Kategoriya tahlili fe‘ldagi zamon quyidagi juft qarama-qarshiliklar tizimiga keltirilishi mumkin; a) nutq lahzasini o‘z ichiga oluvchi ish-harakatning belgilanishi nutq momentini o‘z ichiga olmagan ish-harakatga qarama-qarshi qo‘yiladi; b) nutq momentini o'z ichiga olmagan harakatga bo'linadi;nutq momentidan oldin sodir bo'lgan va nutqpaytidan keyin sodirbo'ladigan harakat va hokazo. Sifatli tahlil. Tilni tavsiflash usuli- analitiklik istik tizim, muxolifatga asoslangan “mavjudlik— berilgan” hodisaning chastotasi xususiyatlariga havola qilinmagan holda uning yo‘qligi; Chorshanba sifat tahlili. Komponent tahlili. Cheklovchi komponentlarni aniqlash komponentlar bir xil darajadagi turli til birliklarini bir-biridan ajrata oladigan differensial xususiyatlar sifatida til birligi; chorshanba segmentatsiya. Tilning minimal mazmunli elementlarini (morflarini) aniqlash va ularning axloqiy morfemalarini aniqlashga qaratilgan lingvistiktadqiqot usullaridan biri. Ob'ektiv tahlil. Faol tahlilva umumiyprefiksni ajratish. 1Философскийэнциклопедическийсловарь/Гл. Редакция: Л.Ф.Ильичева,П.Н.Ф