TALABALARDA QADRIYATLAR TIZIMINING RIVOJLANISHIDA SUN’IY INTELLEKTNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI VA TA’LIM TIZIMIGA INTEGRATSIYALASH ZARURIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining ta’lim tizimiga kirib kelishi natijasida yuzaga kelgan ijobiy o‘zgarishlar va mavjud psixologik muammolar chuqur tahlil qilinadi. SI ta’lim jarayonini avtomatlashtirish, shaxsiylashtirish, tahlil qilish va monitoring qilishda keng imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, insoniy omilning zaiflashuvi, texnostress, axborot xavfsizligi, motivatsiya pasayishi kabi muammolar ham mavjud. Maqolada ilmiy tadqiqotlar asosida bu muammolarning psixologik jihatlari ochib berilgan vaularni bartaraf etishbo‘yicha takliflar berilgan. Kalit so‘zlar: sun’iy intellekt, ta’lim texnologiyalari, psixologik muammolar, shaxsiylashtirilgan ta’lim,texnostress. 1.Kirish XXI asr boshidan boshlab sun’iy intellekt texnologiyalari barcha sohalarda keng qo‘llanilmoqda. Xususan, ta’lim tizimida SI texnologiyalari jarayonlarni raqamlashtirish, shaxsiylashtirish va tahlil qilish imkonini berib, ta’lim samaradorligini oshirmoqda (Russell & Norvig, 2016; Luckin et al., 2016). Bugungi kunda SI faqat qo‘shimcha vosita emas, balki ta’limning ajralmas elementi sifatida qaralayapti. Shu bilan birga, bu texnologiyalar inson psixologiyasiga ham kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ularning o‘quvchilarga ijtimoiy, emotsional va motivatsion jihatdan qanday ta’sirko‘rsatishi masalasi dolzarb bo‘libbormoqda. 2.Ta’limda sun’iyintellektniqo‘llashzarurati 2.1.Individualyondashuv An’anaviy ta’limda o‘quvchilarning individual xususiyatlari, qiziqishlari, bilim darajalari e’tibordan chetda qolishi mumkin. SIesa har bir o‘quvchining o‘quv faoliyatini tahlil qilib, mos ta’lim yo‘nalishini shakllantiradi. Masalan, Duolingo ilovasi SI orqali o‘quvchining xatolarini tahlil qilib, shaxsiylashtirilgan topshiriqlar taqdim etadi va o‘rganish samaradorligini 30%ga oshirgan (Duolingo Annual Report, 2022). 2.2.Avtomatlashtirish vamonitoring Sun’iy intellekt yordamida baholash, test natijalarini qayta ishlash, faollik monitoringi va bilim bo‘shliqlarini aniqlash imkoniyati mavjud (Heffernan & Heffernan, 2014). AQSh maktablarida joriy etilgan SI-baholash tizimlari o‘qituvchilarning baholashga ketadigan vaqtini 40% ga qisqartirgan (EdTech Magazine, 2021). 2.3.Ta’limsifatini oshirish Virtual repetitorlar, interaktiv platformalar va tavsiya tizimlari orqali darslar yanada samarali va qiziqarli bo‘lmoqda (Chen et al., 2020). Masalan, SI asosidagi adaptiv tizimlar o‘quvchining xatolariga mos tarzda yangi topshiriqlar yaratadi, bu esa darsni chuqurroq o‘zlashtirishga xizmat qiladi. 3.Ta’limda SItexnologiyalarining imkoniyatlari 2022-yilda Chen va boshqalar (2022) tomonidan olib borilgan metatadqiqotda ta’limdagi SI qo‘llanilishi bilan bog‘liq 4500 dan ortiq maqolalar o‘rganilgan. Unga ko‘ra asosiy yo‘nalishlar quyidagilar:  Intellektualrepetitor tizimlari (ITS)  Tabiiy tilniqayta ishlash(NLP)  Sun’iy neyron tarmoqlar (ANN) 53 INTERNATIONAL CONFERENCE PEDAGOGICAL REFORMS AND THEIR SOLUTIONS VOLUME 11, ISSUE 01, 2025  Affektiv hisoblash(emotsiyanianiqlash)  Tavsiyaviytizimlar Shuningdek, SI texnologiyalari maxsus ta’lim (autizmli o‘quvchilar), tibbiyot, STEM fanlarida, hamkorlikdagi o‘rganishda samarali qo‘llanmoqda. 4.Psixologikmuammolar vaxavotirlar 4.1.Insoniymuloqotning kamayishi O‘qituvchi-o‘quvchi o‘rtasidagi hissiy va ijtimoiy aloqalar SI orqali to‘liq ta’minlab bo‘lmaydi. Bu ayniqsa maktab yoshidagi bolalarda ijtimoiy ko‘nikmalarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin(Holmes et al., 2019). 4.2.Texnostress vaishonch muammolari Yangi tizimlarga moslashishdagi qiyinchiliklar, texnologiyadan foydalanishga bo‘lgan qo‘rquv va SI yechimlariga ortiqcha ishonch stressni oshirishi mumkin. Bu esa o‘quvchilarning motivatsiyasini pasaytiradi. 4.3.Ma’lumotlarningmaxfiyligi O‘quvchilarning shaxsiy ma’lumotlari katta tizimlar tomonidan yig‘ilishi axborot xavfsizligi muammosini keltirib chiqaradi. Bu esa o‘quvchilarda texnologiyaga bo‘lgan ishonchni kamaytiradi (Williamson & Piattoeva, 2020). 4.4.Mustaqilfikrlashningzaiflashuvi O‘quvchilar SI tizimlariga tayanib qolishlari mumkin. Natijada, ular mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv vamuammoni hal qilishqobiliyatini yetarlicha rivojlantirmaydi. 5.Ilmiy tadqiqotlar natijalari vatavsiyalar Toronto, UC Davis va Shanxaydagi tadqiqotchilar tomonidan 2024-yilda olib borilgan tadqiqotda (Su et al., 2024) ta’kidlanishicha, SI texnologiyalarining fanga ta’siri haqida chuqur tahlil yetarli darajada emas. Tadqiqotlar asosan umumiy ta’sirga qaratilgan bo‘lib, o‘quvchilarning o‘rganish natijalari, kasb tanlash, emotsional barqarorlik kabi muhim jihatlar kam yoritilgan. Tavsiya etiladi:  SIvositalarini insoniyomillarbilan uyg‘unlashtirish;  O‘qituvchi va psixologlar o‘rtasidahamkorlikni kuchaytirish;  O‘quvchilarni texnologiyadan xavfsiz vamaqsadli foydalanishga o‘rgatish;  Axborotxavfsizligini ta’minlash bo‘yicha maxsuschora-tadbirlar ishlab chiqish. 6.Xulosa Sun’iy intellekt texnologiyalari ta’limda shaxsiylashtirish, avtomatlashtirish va tahlil qilish imkoniyatlarini yaratmoqda. U