ЭСКИ ТЕРМИЗ ВА ЧАҒОНИЁН СИРКОР ИДИШЛАРИДА ЭПИГРАФИК ЁЗУВЛАРНИНГ ПАЙДО БЎЛИШИ

Аннотация

Ушбу мақолада Сурхондарё воҳасидаги археологик ёдгорликлардан топилган сирланган буюмларнинг ясалиш тарихи, ривожи ҳамда аҳамияти ҳақида тўхталиб ўтилади. Калит сўзлар: Шимолий Бақтрия-Тохаристон, Хосияттепа, Айритом, Парфиянинг Нисо каби антик давр ёдгорликлари, Ал-ҳаким ат-Термизий мақбараси атрофидаги ғорсимон иншоотлари. Annotation. This article discusses the history, development and significance of the creation of glazed objects found in archeological monuments in the Surkhandarya oasis. Keywords: Northern Bactria-Tokharistan, Khosiyattepa, Ayritom, Parthian ancient monuments such as Nisa, cave structures around the tomb of Al-Hakim at-Termizi. Қадим-қадимдан кулолчилик соҳаси доимий ривожланиб, юксалиб борган. Шарқ билан Ғарбни боғлаган савдо йўлида ипак, шойи, кўплаб қимматбаҳо тошлар ва бошқа ҳунармандчилик буюмлари сингари нафис қилиб ишланган сиркор идишларни аҳамияти ҳам ниҳоятда катта эди. Ўрта Осиё ҳудудига VIII асрнинг иккинчи ярми IX асрнинг бошларида Эрон орқали идишларга сир бериш технологияси кириб келди. Бунинг исботи сифатида Эски Термиз ва Чағониёндан топилган сиркор идишлар мисолида кўришимиз мумкин. Кулолчилик соҳасида даставвал сир бериш усули қадимги Мисрда мил.авв. IV минг йилликда Месопотимияда мил.авв. IX асрдан маълум, Яқин Шарқда Сиркор буюмлар ишлаб чиқариш антик даврларда ҳам давом этган. Сиркор буюмлар ишлаб чиқарадиган яна бир марказ Узоқ Шарқда жойлашган бўлиб, Хитойнинг Хан даври (мил.авв.206-220 йй) га оид Сиркор буюмлари Буюк Ипак йўли орқали Ғарб давлатларигача етиб борган. Қадимги Сиркор буюмлар ишлаб чиқраувчи икки марказ ўртасида жойлашган Ўрта Осиёда Сиркор буюмлар ишлаб чиқариш нисбатан анча кеч йўлга қўйилган. Шимолий Бақтриянинг Айритом, Парфиянинг Нисо каби антик давр ёдгорликларида Сиркор идиш намуналари топилган бўлса-да, уларнинг маҳаллий кулоллар маҳсулоти эканлиги исботланмаган. Кўпчилик тадқиқотчилар фикрича, Ўрта Осиё Сиркор идишларнинг кўплаб ишлаб чиқариш бошланиши VIII асрнинг иккинчи ярми ва IX асрнинг бошларига тўғри келади. Ўрта Осиё Сиркор идишларнинг пайдо бўлишини И.А Сухарев, А.Тереножкин томонидан бошланган. VIII-XIII аср бошларида Мовороуннаҳрнинг Сиркор кулолчилигини дастлаб О.Болшаков томонидан китоб асосий қўлланма сифатида яратилди. Ўрта Осиёда Сиркор керамика ишлаб чиқаришнинг пайдо бўлиши вақти ҳақидаги саволга тадқиқотчилар умумий фикрга келмаганлар. Баъзилар Сиркор маҳсулотларнинг пайдо бўлишини Кушон даври билан боғлашга мойил бўлиб, бу фикрни ўша пайтда Ўрта Осиё минтақаларининг бир қисми Парфия давлатининг бир қисми 19 ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 7 бўлганлиги, бу ерда Сиркор маҳсулотлар ишлаб чиқариш ғарбда кенг қўлланилганлиги билан изоҳлашади. Минтақалар бошқалари эса биринчи Марказий Осиё Сиркор маҳсулотларининг пайдо бўлишини VI - VIII асрнинг биринчи ярмига тўғри келади1. Шубҳасиз, Сиркор керамикаларнинг Ўрта Осиёга кириб келиши VIII аср бошлари кириб келиши назариясини инкор этиб бўлмайди. Савдо алоқалари туфайли, аммо сўнгги йиллардаги қазишмалар кўрсатганидек, унинг оммавий ишлаб чиқарилиши VIII асрнинг бошлари ва IX асдан кенг қайд этилишини кўришимиз мумкин. Ўрта асрларда Ўрта Осиёнинг моддий-маданиятида муҳим ўрин тутган. Сиркор идишлар кўпчилик тадқиқотчиларнинг эътиборини тортди. Археологлар кўпинча нумизматик ва бошқа таниш материаллар етишмаслиги ёки йўқлиги сабабли хронологик даврийлаштиришда қийналишган. Сиркор сопол буюмлар хронологик ва типологик хужжатлаштириладиган бўлса, ишончли асосга айланиши мумкин. VI-VIII асрларда маҳаллий Сиркор сопол ишлаб чиқариш бошланган сана бўйича тадқиқотчилар томонидан қабул қилинган сана йўқлиги И.А.Сухаревни Сўғдда Сиркор сопол идишлар ишлаб чиқаришнинг дастлабки босқичини аниқлашга биринчи бўлиб, ҳаракат қилди. Унинг ишқор аралашмали идишлар ҳақидаги хулосалари, худди энг қадимий даврлар сингари бугунги кунгача тадқиқотчиларнинг кўпчилиги томонидан қабул қилинган. Гарчи 1940 йилдан бошлаб, И.А.Сухарев идишларга сир беришнинг дастлабки сирлари маълум бўлади. Сўғддан Сиркор идишларнинг дастлабки гуруҳини кўриб чиққан А.И.Тереножкин Хоразм материаллари асосида кулолчиликни таснифлаш 1953 йилда Н.Н.Вактурская томонидан таклиф қилинган бўлиб, унинг ривожланишнинг учта даврини ажратиб кўрсатди. 1. IX-XI асрлар 2. XII-XIV асрлар 3. XV-XVIII асрлар IX-XI асрлар маҳсулотларнинг бир хронологик гуруҳида комбинацияси қанчалик асосли эмаслиги энди аниқ бўлди. ХII-ХIV асрлар бошига қадар даврлар чегараларини аниқлаш. Бир вақтнинг ўзида Н.Н.Вактурская ва О.Болшаков Марказий Осиё сополларини таснифлаш бўйича Сиркор идишлар бўйича ишлаган. Улар иккала технологик ҳусусиятга ва безакларни таҳлил қилишга асосланиб тасниф этишган. Уларнинг иши асосан эски коллекциялар билан ўша пайтга қадар сопол турларининг нисбий хронологияси тўғрисида археологик маълумотларнинг йўқлиги уни услубий таҳлил асосида хронологик ўлчовни яратишга мажбур қилди. Сиркор сополларнинг ишлаб чиқарилиши барча жароёнларни ўрганган олим Э.В.Сайконинг буюк асари Ғарб олимларининг Эрон сопол буюмлариг