Образование новых слов в арабском языке на основе внутренних типов и групп глаголов

Аннотация

This article provides information about some features of word formation according to the “ishtikak” method in modern Arabic, and especially attention is paid to the word formation methods, types 117 S HARQ MAS H’ALI and groups of “ishtikak”, as well as the reasoning of ancient and modern Arabic linguists according to “ishtikak”. “Ishtikak”is considered one of the lexical phenomena in the Arabic language, it serves to form words and enrich the language. Each types and group of “ishtikak” in its own way influences the formation of new words in the Arabic language and as a result of this influence, the words change either by meaning or by form. This study highlights the change in words within the framework of “ishtikak” and the question of the connection of these changes with external and internal factors. In teaching Arabic, the explanation of specific processes in the formation of new words and how words in a language change in terms of form and meaning with the help of clearly scientific examples helps to increase interest in this language and the effectiveness of education. Keywords and expressions: “ishtikak”(word formation), types and groups of word formation, mushtakkats (derived words), root, “al-ishtikak al-kabiyr”, “al-ishtikak as-sogiyr”, “al-kalb al-lugaviy” – metathesis, “an-nahtu” (carving). Кириш. Сўз ясаш деганда, тилда мавжуд бўлган лексик ва грамматик элементларни бир- бирига қўшиш, мослаштириш орқали янги сўзларни ҳосил қилиш тушунилади. Бошқа сўзлардан уларнинг негизлари тузилишига боғлиқ бўлмаган ҳолда ҳосил қилинган сўзлар ҳосила сўзлар, деб аталади. Уч ўзакли бўлган арабча янги ҳосила сўзларнинг кўпчилик қисми кенгайтирилган асосга, тўрт ҳарфли ўзаклилари эса содда асосга эга. Сўз ясалиш муносабатлари – бу грамматик эмас, балки лексик ҳодисадир. Араб тилида сўз ясалиши “Иштиқоқ” деб аталади. Араб тили бу борада энг сермаҳсул тил бўлиб, ушбу тадқиқо- тимизда иштиқоқ ҳақида, унинг тур ва гуруҳлари, уларнинг ўзига хос жиҳатлари ҳақида кенгроқ маълумот беришга ҳаракат қиламиз. Мақсад ва вазифа. Мақоланинг мақсади араб тилшунослигида сўз ясалиши – иштиқоқни, ушбу мавзуга араб тилшуносларининг бўлган ёндашувларини ўрганиб, таҳлил этиш ҳамда араб тилида иштиқоқнинг ички тур ва гуруҳлари асосида янги сўзларнинг қандай ясалишини таҳлил этишдир. Ушбу мақсаддан келиб чиққан ҳолда қуйидаги вази- фалар белгиланди: – Араб тилида сўз ясалиши – иштиқоқ мавзусини ўрганиш. – Иштиқоқнинг қандай ички турлари мавжуд эканлигини аниқлаш. – Иштиқоқнинг мавжуд тўрт гуруҳини ўрганиш ва уларни мисоллар орқали изоҳлаш. Усуллар. Мақолада солиштирма-қиёсий, тавсифий, таснифий методлардан фойдаланилган. Натижалар ва мулоҳазалар. Аслида иштиқоқ мавзусини араб олимлари ҳижрий I асрдан бошлаб ўрганганлар. Араб тилининг асоси бўлмиш иштиқоқ ҳақида Сибавайҳий- нинг “Ал-Китоб”, Ал-Халилнинг “Ал-Айн”, Аъламнинг “Исмларнинг ясалиши”, Ибн Ман- зурнинг “Лисанул-араб”, Ибн Дурайд, Асмаъий, Ибн Жинний, Абу Али ал-Форсий каби олимларнинг асарларида маълумотлар берилган. Қадим даврларда ҳам олимлар иштиқоқ мавзусига турлича таъриф берганлар, аммо иштиқоққа берилган барча таърифларни умумлаштириб турувчи бир жиҳат бор – бу таърифларнинг деярли барчасида “бир сўздан ўртадаги маъно жиҳатдан боғлиқлик бўлган ҳолда янги бир сўзнинг ясалиши” замиридаги мазмун мавжуд. Мисол тариқасида юқорида номлари зикр этилган баъзи олимларнинг иштиқоққа нисбатан берган таърифларини кўриб чиқсак. Масалан, Ибн Манзур иштиқоқ тушунчасига қуйидагича таъриф берган1: 1 برعلا ناسل ،روظنملا نبا ،Ibn Manzour. Lisaan al-arab. [Arabes tong]10ص ،رصم 118 S HARQ MAS H’ALI "هنم هذخأ: فرحلا نم فرحلا قاقتشٱو،ًلاامشو ً انيمي هيف ذ خلأا: ملاكلا قاقتشٱ" “Сўз ясалиши: ундаги ўнг ва чап томондан ҳарфдан ҳарфнинг олинишидир”. Олим Абдулҳамид абу Сиккиннинг таърифи қуйидагича1: لديل ؛اهل بيكرت ةئيهو ،ةيلصأ ةدامو ىً نعم امهقافتٱ عم ىرخ ُ أ نم ةغيص ُذ خْ أ هنأ اهنم ؛ةدع تافيرعتب ق اقتشلاا فرعُ دقف“ ”ةأيهوأ ً ابيكرتو ً افورح افلتخٱ اهلجلأ ؛ةديفم ةدايزب ةيلصلأا ىنعم ىلع ةيناثلاب “Иштиқоқ бир неча таърифлар билан маълумдир. Улардан – маъно, аслият ва таркиб тузилиши жиҳатдан ўзаро мувофиқликда бир шаклнинг бошқа бир шаклдан олинишидир; иккинчи таъриф эса ҳарфлар, таркиб ва тузилиш жиҳатдан фарқланиши сабабли аслият англатган маънонинг янада тугал мазмунни ифодалашига далолат қилади”. Араб тилининг энг эътиборга молик хусусияти бўлган иштиқоқнинг кўплаб турлари ва гуруҳлари мавжуд бўлиб, уларнинг ҳар бири тилдаги янги сўзларнинг ҳосил бўлиш жараёни ва хусусиятларини изоҳлайди. Иштиқоқ қуйидаги тўрт турга бўлинади: 1. يظفل قاقتشا (шаклий иштиқоқ); 2. يللاد قاقتشا (маъновий иштиқоқ); 3. يتوص قاقتشا (товушли иштиқоқ); 4. يبعش قاقتشا (халқона иштиқоқ). يظفل قاقتشا – шаклий иштиқоқ, иштиқоқнинг бу турида ўртадаги шакл жиҳатдан бўлган алоқа сақланган ҳолда янги сўзларнинг ясалиши назарда тутилиб, ушбу янги ҳосил бўлган сўзлар ўзларининг асоси ҳисобланган сўз маъносига мувофиқ мазмунни касб этади. Иштиқоқ лафзийга, биз, феъл майллари ва боблари, аниқ ва мажҳул даража сифатдошлар, сифатун