Синтаксические особенности условных нагрузок (хуруфу-ш-шарт)

Аннотация

In traditional Arabic linguistics, the forms of mood are classified in a somewhat peculiar way. In describing the forms of moods, Arabic philologists, emphasizing the semantic and modal shades of the word. In traditional Arabic grammar, the change of verbs by tenses, persons, gender and numbers is studied in Sarf (i.e. morphology), and the declension of names and change of verbs (iʼrab – conjugation) is considered in Nahv (i.e. syntax). Particles due to their invariableness, as well as the ability to control in 108 S HARQ MAS H’ALI other words as factors, are considered objects of Nahv. The relation of action to reality is established by various particles, which are called in the grammar – “Huruf”. These particles, on the one hand, express the modal function of conditionality, reality and imperative (prohibition), and on the other hand, perform the syntactic function of expressing subordinate connections in complex sentences with subordinate conditional clauses. The article is devoted to the study of the concept of “jazm” in the Arabic language, a comparison of this issue in the works of domestic and foreign philologists, as well as the determination of factors (reasons) that affect the formation of the verb in the form of “jazm” (i.e., the verb in truncated form). Based on the analysis of the views of Arab grammarians, were studied particles expressing the condition, and were revealed their syntactic features in the relative clause. Keywords and expressions: particles expressing the condition, “khuruf-sh-shart”, conditional mood, “jasm”, “fi’l majzum”, real condition, unreal condition, names replacing conditional particles, syntactic function. Кириш. Араб тилини ўрганувчи (яъни, араб тили она тили бўлмаган)лар учун араб тилидаги грамматика қоидалари ўзбек тили билан таққослаган ҳолда ўргатилади. Ўзбек, рус ва бошқа қатор олимларнинг тадқиқотларида она тили меъёрларидан келиб чиқиб, феъл категорияларининг бири сифатида майл категорияси келтирилади. Аслида араб наҳви китобларида феъл майли деган атаманинг ўзи мавжуд эмас. Бинобарин, араб тилида феълнинг шарт майлида келиши, яъни феълнинг жазм ёки мажзум ҳолати, феъл категорияси билан эмас, балки махсус юкламалар билан боғлиқ. Феълларнинг шарт (жазм) ҳолатида келишини талаб қилувчи юкламалар араб наҳвида “ҳуруфу-ш-шарт” – шарт юкламалари деб аталади. Натижа ва мулоҳазалар. Араб тили грамматикасига оид маҳаллий ҳамда хорижий китобларда “шарт майли” тушунчаси борасида бир неча изоҳлар бериб ўтилган1. Мазкур тушунча “шарт майли” характери, унинг хусусиятларини тўлиқ очиб бера олмайди, чунки бу шаклдаги феъл реал-шартли иш-ҳаракатни фақатгина шарт майлини талаб қилувчи юкламалар билан бирга ифодалай олади. Бошқача қилиб айтганда, шарт майлидаги феъл фақатгина шартни билдиравермайди, бу шакл бошқа юкламалар билан бирга келганда, турли вазифаларни бажаради. Шарт майли (жазм) шаклини талаб қилувчи юкламалар сони арабшунос олимларнинг тадқиқотларида турлича кўрсатилади. Масалан, рус олимларидан Б. М. Гранде (ўн тўртта)2, А. А. Ковалёв ва Ш. Г. Шарбатовлар (асосий ўнта)3, В. Г. Лебедев ва Л. С. Тюревалар (асосий ўн битта)4, В. Э. Шагаль, Н. М. Мерекин ва Ф. С. Забировлар (асосий саккизта)5 шарт юкламаларини қайд этадилар. Ўзбек тилшунос-арабшунослари – Н. Иброҳимов ва М. Юсуповлар (асосий ўнта)6, Б. З. Халидов (асосий еттита), Э. Талабов (асосий саккизта)7 юкламаларни ажратадилар. Маҳаллий тадқиқотларда жазм шаклини талаб қилувчи 1 Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveshenii. – M., 2001; Kovalyov A.A., Sharbatov G.Sh. Uchebnik arabskogo yazika. – M., 2001; Lebedev V.G., Tyureva L.S. Prakticheskiy kurs arabskogo literaturnogo yazika. V 2-x ch. Ch.2. Normativniy kurs. – M., 2005; Xalidov B.Z. Uchebnik arabskogo yazika. – T., 1981; Shagal V.E., Merekin N.M., Zabirov F.S. Uchebnik arabskogo yazika. – M., 1993; Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. 1-jild. –T., 1997; Talabov E. Arab tili. – T., 1993 va boshqalar. 2 Grande B.M. Kurs arabskoy grammatiki v sravnitelno-istoricheskom osveщenii. – M., 2001. – S. 510. 3 Kovalyov A.A., Sharbatov G.Sh. Uchebnik arabskogo yazika. – M., 1969. – S. 475. 4 Lebedev V.G., Tyureva L.S. Prakticheskiy kurs arabskogo literaturnogo yazika. V 2-x ch. Ch.2. Normativniy kurs. – M., 2005. – S. 423–425. 5 Shagal V.E., Merekin N.M., Zabirov F.S. Uchebnik arabskogo yazika. – M., 1993. – S. 303–304. 6 Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. 1-jild. – T., 1997. – B. 116. 7 Talabov E. Arab tili. – T., 1993. – B. 284–285. 109 S HARQ MAS H’ALI юкламалар ҳақида тўлиқроқ маълумотларни А. Ҳикматовнинг китобида топиш мумкин. У ўн тўртта юкламани келтиради: .1امَ ُثيْحَ ، امَ َّلكُ ، اًّنَأ ، نَ يَْأ ، امَ هْ مَ ، ىَتمَ ، يٌّ َأ ، امَ ،)ِيهْ َّنلا ءُ لا( َلا ،)رِ مْ َلأا مُ لا( لِ ، امَّ َل ، مْ َل ، نْ ِإ Ўзбек наҳвшуноси С. Бекпўлатнинг китобида ушбу юкламалар энг тўлиқ кўрсатилган бўлиб, уларнинг сони ўн олтитани ташкил қилади: .2 امَ ُثيْحَ ، ىّنَأ ، امَ َنيَْأ ، نَ اَّيَأ ،يّ َ أ ، امَ َفيْكَ ، ىَتمَ ،