DUTOR CHOLG‘U SOZINING KELIB CHIQISH TARIXI VA HOZIRGI KUNDAGI IJRO MOHIYATI

Аннотация

This article highlights the national musical art of the Uzbek people, the musical culture of Central Asian nations, as well as the origin, history, structure and performance traditions of the dutar – one of Uzbekistan’s traditional musical instruments and its role in Uzbek musical culture. It provides information about the dutar’s importance in people’s everyday life and its playing techniques. The article serves as a practical guide for musicologists, art historians and researchers studying national music instruments. 105 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference Key words: musical instrument, dutor, “qochirim”, “kashish”, “miyang nolish”, “molish”, vibration, mordent, Central Asia, professional music, Fisogurs Musiqa ko‘plab asrlar davomida insonga hamroh bo‘lib, uning mehnat faoliyatini, turmushini, his-tuyg‘usi hamda kechinmalarini, o‘y-fikrlari va orzu- umidlarini aks ettirib kelgan. Insoniyat jamiyatining umumiy rivojlanishi hamda biron-bir xalqning aniq tarixiy turmush sharoitiga muvofiq holda uning musiqasi rivojlangan. Har bir xalqning boy mazmuni, janr va badiiy obrazlar xilma-xilligi, ohang xususiyatlarining o‘ziga xosligi, ritmikasi va melodikasi paydo bo‘lishi, o‘ziga xos musiqa asboblari yaratilishi bilan farqlanuvchi jozibador musiqa asarlari behisob. O‘zbek xalqining ko‘hna va boy musiqa madaniyati asrlar osha qudratli ma’naviyat manbai bo‘lganligi o‘tmish tarix zarvaraqlaridan ma’lum. Binobarin, milliy qadriyatlarni ajoyib an’analari ila o‘zida mujassam etgan an’anaviy musiqamiz xazinasi hanuzgacha badiiy-estetik qiymatini yo‘qotmasdan kelmoqda. Ma’lumki, Markaziy Osiyo qadim-qadimdanoq madaniyat o‘chog‘i, ilm-fan rivoj topgan zamin sifatida ma’lum va mashhur edi. Bu yerda yetishib chiqqan buyuk olimlar jahn fani, me’morchiligi, adabiyoti va san’ati rivojiga katta hissa qo‘shib kelganlar. Musiqa ravnaqida ham ana shu insonlarning ulushi beqiyos. Markaziy Osiyo xalqlari musiqa madanaiyati kata tarixiy yo‘lni bosib o‘tdi, shuning uchun har bir davrda ularning janrlar tarkibi, ijro madaniyati rivojlanib, ular asosida yangi namunalari yuzaga kelgan. “XX asrda an’anaviy musiqa va ijrochiligi bizning davlatimizda va umuman, mintaqa davlatlarida ham yangi zamonaviy musiqa ijodiyoti, keyinroq yangi madaniyatini yuzaga kelishiga asosiy omil sifatida xizmat qilib kelmoqda. O‘zbek xalqining cholg‘u asboblari bag‘oyat rang-barang, ular mavjud cholg‘u asboblarining deyarli barcha tiplarini o‘z ichiga oladi”.1 Qadimdan shunday bo‘lganki, an’anaviy o‘zbek musiqasida – vokal musiqada ham, cholg‘uda ham bir ovozli, ya’ni unison ijrochilik yaratilgan. Xalqning musiqiy madaniyati yuksalib borgani sari cholg‘u asboblari ham asta-sekin boyib borishi ma’lum, ayrim sozlar yangilanishi tufayli asrlar davomida saqlanib kelgan bo‘lsa, boshqalari davrning yuksak talablariga javoban takomillashgan. Milliy cholg‘u asboblari, ayniqsa, XX asrning 20-30- yillarida jadal rivojlangan. Yozma manbalar hamda arxeologik ma’lumotlar dalolat berishicha, O‘rta Osiyoda bundan ikki ming yildan ziyod vaqt avval hozir ishlatilayotgan cholg‘u asboblarining bevosita ajdodlari bo‘lgan bir muncha mukammal hamda rang-barang tarqalgan. Cholg‘uda ijro etiladigan kuyda yuksak ijodiy yutuqlar, shuningdek butun musiqa san’ati uslubining muayyan tarixiy vaqt oralig‘idagi muhim xususiyatlari gavdalangan. O‘rta Osiyo 1 H.Hamidov. “Markaziy Osiyo xalqlarining ilk o‘rta asrlar san’ati tarixidan”. Toshkent 1995-yil. 106 CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN MODERN SCIENCES International scientific-online conference cholg‘u asboblari butun Sharq bo‘ylab tarqalgani haqida ko‘plab faktlar dalolat beradi. Misol qilib aytadigan bo‘lsak, O‘rta Osiyo xalqlarining turmushi va urf- odatlarini, kuy va raqs jo‘rligida ijro etiladigan turli xalq marosimlarini tavsiflovchi Sharq yilnomalarida cholg‘u asboblarining xilma-xilligi haqida gap boradi. Musiqiy tilga, uning ohang-parda xususiyatiga aynan qadimda asos solingan, cholg‘u asboblarining asosiy tarkibi hamda soz turlari belgilangan, ko‘hna xususiyatlarini hozirga qadar salab kelgan va bizgacha yetib kelgan xalq yakkanavoz xalq professional musiqasi rivojlanishi uchun negiz yaratilgan. Har bir kashfiyot ilmiy- ijodiy izlanishdan boshlanib, uzoq muddatli yaratilish jarayoni natijasidan kelib chiqib kuzatiladi va so‘ng tadqiqot qilinadi. Bunday jarayonlar yillarni, kerak bo‘lsa, asrlarni qamrab oladi. Yuksak namuna amaliy foydalanishda an’anaga aylanmas ekan, keng miqyosada qabul qilinmas ekan u xalq mulki, milliy iftixori darajasiga ko‘tarilmaydi. Dutor - o‘zbek xalqi ma’naviyatining tayanchi. Shu bois uzoq o‘tmishdan nola-yu sadolari bilan qalbimizni to‘lqinlantirib, inson ruhiga madad berib keladi. Tarixiy yozma manbalarda bayon etilishicha, dutor dastlb XV asrda ilk bor tilga olinadi. O‘z asrining musiqashunos allomasi Zaynulobiddin al-Husayniyning “Qonuni ilmi va amali musiqiy” risolasida dutor2 haqida ma’lumotlar zikr etilgan. Risolada tasvirlangan c