Характеристики сирийских романов ХХ века

Аннотация

The article reveals the main trends in the development of Syrian literature after the second half of the twentieth century, the problems of the development of Syrian romanism and some aspects of the evolution of Arabic literature of the twentieth century. The article is intended to shed light on the typology of the development of the literary process in the Arab world. The formation of a realistic trend in Syrian literature, social literature, a period of growing interest in realistic literature is noted. The work of the greatest Syrian writer Hannah Mina made an attempt to show that important typological features of the literary process inherent in the Arab world as 18 S HARQ MAS H’ALI a whole are manifested in deep and vivid aspects. The artistic and structural analysis of novels in Syrian literature, as well as the literary and scientific heritage of the famous Syrian writer Hannah Mina, are highlighted. He also emphasizes the peculiarities of the development of the Syrian novel, revealing the important place and role of Hannah Mina in the development of Syrian literature, in particular Syrian novelism. New trends in modern Arabic literature are highlighted, including the literary environment in Syria in the second half of the twentieth century and the scientific work of Syrian literary scholars on the development of the novel genre in national Arabic literature. The process of the formation of new aesthetic views and new literary movements in Syrian literature is revealed. Keywords and expressions: Syrian literature, novel, Hannah Mina, Arabic romance, realism, prose, poetry, Syrian writers, Syria, the Arab world, Arabic literature, souls, plot, Arabic culture, literary environment. ХХ асрнинг 50-йиллари ўрталаридан 70-йиллари охиригача бўлган давр араб адабиёти тарихида, хусусан, Сурия адабиёти тарихида муҳим ўрин тутади. Ушбу даврни араб адабиё- ти анъаналаридан узоқлашиш даври деб аташ мумкин, бу даврда анъанавий элементлар ҳали тўлиқ сиқиб чиқарилмаган, Европа маданиятининг ютуқлари эса соф миллий эстетик қарашлар фильтридан ўтган. Бизнингча, бу давр араб дунёсидаги адабий жараён ривожла- нишнинг типологиясини тушуниш учун жуда муҳим. Мазмуннинг ҳаққонийлиги ва воқе- ликнинг ҳар қандай ҳодисасини ижтимоий-ахлоқий ва эстетик қадриятларга айлантиришга уриниш – булар эҳтимол сўз бораётган давр адабиётининг икки асосий хусусиятидир1. ХХ аср араб мамлакатлари ёзувчиларининг асарларига диққат билан назар ташланса, аввало, уларнинг мавзуси, кўтарилган муаммолар ва муаллифларнинг бадиий услуби қанча- лик хилма-хил эканлигини кўриш мумкин. Араб танқидчиларининг фикрича, адабиёт, айниқса, роман жанрининг ижтимоий аҳамияти беқиёс даражада ўсди, китобхонларнинг ро- манга бўлган қизиқиши ортди. Араблар эътироф этган, умумараб минтақасида тан олинган бутун бир адиблар авлоди юзага келади. Булар сирасига мисрлик Жамол ал-Ғитоний, Юсуф ал-Қуайд, суриялик Ханна Мина, Хоний ар-Роҳиб, фаластинлик Ҳасан Канафоний, Эмил Ҳабибий, ироқлик Ғойиб Туама Фармон, Абдураҳмон Мажид ар-Рубоий, суданлик Солиҳ ат-Тойиб, жазоирлик Ваттор ат-Тоҳир ва Абдулҳамид ибн Ҳадук ва бошқаларни киритиш мумкин. Санаб ўтилган ёзувчилардан ҳар бирининг нафақат ўз мавзуси, балки ўзига хос ёзув услуби, ўз дунёқараши, нуқтаи назари бор. Бу ёзувчиларнинг ҳар бири ўзига хос, фарқли. Уларнинг умумий, ўхшаш жиҳатлари борми? деган савол туғилади. Бу уларнинг барчаси учун умумий бўлган, услуб бирлиги эмас, албатта, ёзиш услуби ҳам эмас, юқорида айтиб ўтилганидек, ўтган аср одамлари ҳаётининг энг муҳим томонларига мурожаат қилиш- ларида, ва шу билан бирга, муаллифлар риоя қиладиган ахлоқий ва эстетик қадриятларнинг барқарор тизимида намоён бўлади. ХХ аср охири араб адабиётида реализм ҳукмронлик қилар эди ва бу нарса китобхон билан мулоқот ўрнатишнинг ягона йўли эканига ишонч ҳосил қилиш учун кўплаб нотўғри тушунчаларни бартараф этиш керак эди. Замонавий Сурия адабиёти ҳануз етарли даражада ўрганилмаган. Ҳозирга қадар Сурия адабиётида роман жанрининг юзага келиши муаммоси ҳал этилмаган, Сурия насрининг миллий ўзига хослиги масаласи кун тартибига қўйилмаган. Реалистик йўналиш урушдан кейинги давр мобайнида ривожланди; 70-йилларда у кекса авлод ёзувчиларнинг беназир истеъдодларини намойиш этган ҳолда тобора ривожланиб борди (Х. Мина, Н. Маҳфуз, Ар-Рубоий) ҳамда ўрта ва ёш авлод ёзувчилари гуруҳининг 1 Kirpichenko V.N. Sovremennaya yegipetskaya proza. 60–70-e godi (Modern Egyptian prose). – M.: Nauka, 1986. – S. 102. 19 S HARQ MAS H’ALI миллий, биринчи навбатда, реалистик анъаналарни ўрнатишга бўлган иштиёқ юзага келди (Ҳасан Канафоний, Солиҳ ат-Тойиб, Рифқат ас-Саид, Ҳамал ал-Ҳитоний, Абдураҳмон Муниф). Ижтимоий адабиёт, реалистик адабиётга қизиқиш тобора ортиб борди, турли муаммолар, мавзулар, жанрларни ривожлантиришда тўпланган тажрибани англаш ва сўнгги йилларда уну- тилган бўлиб кўринган адабиёт, ижтимоий типлар ва ҳаётнинг ижтимоий қатламлари, масалан, ишчилар, деҳқонлар ҳаётига, оддий одамлар ҳаётига бўлган қизиқиш юксалди. Авлодлар бадиий тарихни ўн йи