АТРОФ ТАБИИЙ МУҲИТНИ ИФЛОСЛАНТИРГАНЛИК УЧУН ЖАВОБГАРЛИК БЕЛГИЛАНГАН АЙРИМ ХОРИЖИЙ ДАВЛАТЛАР ЖИНОЯТ КОДЕКСИ НОРМАЛАРИНИНГ ҚИЁСИЙ ТАҲЛИЛИ

Аннотация

Мазкур мақола атроф табиий муҳитни ифлослантирганлик учун жиноий жавобгарлик масаласини ўрганишга бағишланган бўлиб, унда Россия Федерацияси, Беларусь Республикаси ва Молдова Республикаси Жиноят кодексларининг тегишли нормаларининг қиёсий-ҳуқуқий таҳлили амалга оширилади. Тадқиқотдан кўзланган асосий мақсад – ушбу хорижий давлатлар қонунчилигидаги экологик жиноятлар таркиби, санкциялари ва жиноий-ҳуқуқий принципларини ўрганиш орқали Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 196- моддасидаги мавжуд камчиликларни илмий асослаш ва уни такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқишдир. Калит сўзлар: Атроф муҳитни ифлослантириш, зарар миқдори, нормалар таҳлили, юридик шахслар жавобгарлиги, дифференциация Инсон ва табиат ўртасидаги муносабатларнинг ривожланиши дастлаб иқтисодиётни ривожлантириш учун зарур бўлган барча ресурсларни табиий муҳитдан олишга қаратилган эксплуатацион йўналишга эга эди. Илмий-техник ишланмаларнинг ривожланиши билан бу ёндашув қайта кўриб чиқилди ва XX аср охирига келиб ўзгарди. В.П. Кашепов таъкидлаганидек, экологик жиноятларга қарши курашга оид жиноят қонунчилиги энг катта ўзгаришларга XX аср охири – XXI аср бошида учради. Бунда экологик ҳуқуқбузарликларни баҳолашга бўлган ёндашув ўзгарди. Илгари давлатнинг иқтисодий манфаати экологик манфаатдан устун деб ҳисобланар, табиий муҳит хом ашё ресурсларининг "омбори" сифатида қаралган эди1. Инсоннинг табиий муҳит билан ўзаро алоқалари ва муносабатларининг мавжуд тартибини ислоҳ қилиш зарурати аниқ бўлди ва бу 1992 йилда БМТнинг Атроф-муҳит ва тараққиёт бўйича конференцияси (ЮНСЕД) билан якунланди. Конференция якунида иштирокчи давлатлар барқарор экологик ривожланиш дастурини қабул 1 Кашепов В.П. Развитие законодательства об уголовной ответственности за экологические преступления / В.П. Кашепов // Журнал российского права. 2012. № 6(186). 100 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference қилдилар, бу "Кун тартиби 21" конвенциясида мужассамлашган. Ушбу ҳужжатнинг 13-бобига 13.5-бандининг "е" кичик банди киритилди, у конференцияда иштирок этувчи барча мамлакатлар учун атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва сақлаш соҳасидаги фаолиятнинг мақсади сифатида "ҳудудий саъй-ҳаракатларни мувофиқлаштиришни такомиллаштириш, жумладан, ҳудудий ҳуқуқий ва бошқа воситаларни ўз ичига олган тегишли механизмларни аниқлаш орқали заиф тоғ экотизимларини ҳимоя қилиш"ни эълон қилди2. Форум иштирокчи давлатларининг экологик муносабатларни, шу жумладан атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солувчи жиноят қонунчилигининг кейинги ривожланиши "барқарор ривожланиш" векторини ҳисобга олган ҳолда ислоҳ қилиниб, ўзгартирилди. В.А. Коптюг буни шундай изоҳлайдики, "ҳеч қандай хўжалик фаолияти, агар ундан олинадиган фойда келтирилган зарардан ошмаса, оқланмайди, атроф-муҳитга етказилган зарар эса иқтисодий ва ижтимоий омилларни ҳисобга олган ҳолда, мумкин бўлган энг паст даражада бўлиши керак"3. Дастурий баёнотлар кўпроқ мафкуравий характерга эга бўлиб, уларни тўлиқ жорий этишнинг имконсизлиги хорижий мамлакатларнинг жиноят қонунчилигида ҳам яққол акс этган. Таъкидлаш зарурки, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш мамлакатимиз давлат сиёсатининг муҳим йўналишларидан бири бўлиб, бугунги кунда мазкур муносабатларни янада ислоҳ қилиш, экология соҳасидаги қонун бузилиш ҳолатларига қарши курашиш, жавобгарликни такомиллаштиришни тақозо этмоқда. Шу жиҳатдан ҳам атроф-муҳит соҳасидаги қонун бузилиш ҳолатларига қарши курашишдаги хорижий тажрибани ўрганиш ва таҳлил қилиш, ўз навбатида атроф табиий муҳитни ифлослантиришга қарши курашишда миллий жиноят қонунчилиги нормаларини такомиллаштириш йўналишларини белгилашга имкон беради. Гарчи, ҳорижий давлатлар жиноят қонунларида жиноятчиликни олдининг олиш, унга қарши кураш ва одил судловни амалга оширишда муҳим ўрин эгалловчи нормалар мажмуи сифатида атроф табиий муҳитни ифлослантириш учун жавобгарлик белгиланиши ўзига хос аҳамият касб этади. Зеро, чет эл давлатлари жиноят ҳуқуқида атроф табиий муҳитни 2 Повестка дня на 21 век. URL : https://www.un.org/ru 3 Коптюг В.А. Повестка дня на ХХI век. Концепция устойчивого развития и социально- политические движения / В.А. Коптюг // Наука из первых рук. 2011. № 2(38). 101 DEVELOPMENT AND INNOVATIONS IN SCIENCE International scientific-online conference ифлослантириш учун жавобгарлик белгилаш билан боғлиқ масалаларнинг ечими ўзига хос хусусиятларга эга ҳисобланади. Жумладан, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги жиноятлар учун жавобгарлик белгилашда МДҲ давлатларининг жиноят қонунчилигидаги жиноятлар таркибининг ўхшашлигини кўрсатади. Бу ҳам жиноий-ҳуқуқий тақиқнинг тузилишида, ҳам унинг кодлаштирилган норматив-ҳуқуқий ҳужжат тузилмасидаги жойлашувида намоён бўлади. Бу эса жиноят қонуни нормалари томонидан ҳимоя қилинадиган турли объектларнинг умумийлигидан далолат беради. А.Л. Агабекян таъкидлаганидек, биринчи навбатда бундай "бир хиллик" МДҲ дав