“SHIYRIN SHEKER” DÁSTANÍ TILINIŃ SEMANTIKALÍQ ÓZGESHELIKLERI

Аннотация

In this article, we discussed the lexical and semantic features of the "Shiyrin Sheker" epic, a shared heritage of the Turkic peoples since the Altai period. We have specifically discussed and illustrated with examples the synonyms, antonyms, idioms, archaic words, taboos, and cocoefemisms used in the language of the epic poem. Keywords: synonym, antonym, archaism, taboo, cocoefemism, archaism. “Shiyrin Sheker” dástanı tiliniń leksikasında jumsalǵan sózler, semantikalıq jaqtan da ózgesheliklerge iye bolıp, bul ózgesheliklerdi úyreniw úlken áhmiyetke iye. “Shiyrin Sheker” dástanı tiliniń leksiksınıń semantikalıq ózgesheliklerin, dástanda jumsalǵan sinonimler, antonimler, frazeologizmler hám gónergen sózler arqalı anıqlawǵa boladı. Sinonimler. “Shiyrin Sheker”dástanı tiliniń leksika-semantikalıq baylıǵı, ondaǵı jumsalǵan sózlerdiń sinonimlik keń múmkinshiliginde kórinedi. Dástan leksikasında qollanılǵan sinonimler, pikirdi kórkem hám obrazlı túrde jetkerip beriw xizmetin atqaradı. Dástan leksikasında jumsalǵan sinonimler tómendegilerdi mısal sıpatında kórsetiwimizge boladı. 88 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Dárt-qayǵı. Anańnań kewline boldı jaman dárt, Hár jaylarda júrseń qayǵılar qılma[7.387]. Shalǵay-peshin. Kesip aldım ekewiniń shalǵayın, Kesip aldım ekewiniń peshini, [7.388]. Ań-aw Alıp bergil, ana atqan ańimdi Atam kórse bul awlarǵa quwanar[7.389]. Yalǵanshi-dúny Atım edi yalǵanshıda Qaraman. Bolaǵoysa eki ulıń dúnyada[7.385]. Biytaqat-biyqarar. Wáliyxan patsha bir kúni biytaqat bolıp, wáziri menen qosılıp, ekewleri atqa minip sahraǵa shıqtı. Seni kórip boldım shu kún biyqarar[7.385]. Perzent kómedi-biyperzent Wáliyxan patsha altmısh jasına kelgende perzent kórmedi, biyperzent boldı./385/. Sahra-shól. Ruxsat berseń, bizler shıqsaq sahraǵa, Salsaq endi shólde bizler shın suńqar.[7.386]. Antonimler. “Shiyrin Sheker” dástani tiliniń leksikasında semantikalıq, stilistikalıq ózgesheliklerge iye mánileri bir – birine qarama-qarsı sózler – antonim sózler de jumsalǵan: Mısalı: Dos-dushpan. Tanırsań dostı, dushpandı, Jazasın berer bir alla[7.408]. Námárt-batır . Námártlerge búgin boldı dúnya tar, Batır tuwǵan Shekerjan[7.409]. Ońı- sol. Qaramay ońı-solıma, Tústim qalanıń jolına[7.389]. Uwayım-shadlıq. 89 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Shegerseń kúnde uwayım, Shadlıqlı kórdim shırayıń.[7.385]. Ullı-kishi. Patshanıń eki hayalı bar edi, ullısınıń atın Aqbilek ayım, kishisiniń atın Hinji ayım der edi.[7.385]. Frazeologizmler “Shiyrin Sheker” dástanı tiliniń leksikasında kórkem obrazlı sózler tildiń sózlik quramınıń qaymaǵı esaplanatuǵın kúshli tásirlilikke, emociyonal- ekspressivlikke iye turaqlı sóz dizbekleri sheberlik penen paydalanılǵan. Frazeologiya- termininiń ózi tiykarınan grektiń phzasis (fraza) hám logos (ilim) sózlerinen kelip shıqqan[5]. Dástan tilinde jumsalǵan frazeologizmlerdiń kelip shiǵıwı hám alınǵan derekleri xalıq awızeki sóylew tiline hám xalıq awızeki dóretpeler – naqıl- maqallar menen baylanısadı. Mısalı: -Arzım esit, qulaq salıń, Shekerjan, Ketermen dep baǵrım qıldıń endi qan.[7.401]. ...ayaǵın bir-bir basıp, kózin súzip, qasın qaǵıp sallanǵanda patshanıń bawırın jaǵıp, dolanıp.../385/. Perzentsizdiń ishi ottay janadı [7.386]. Qan qılıp ketedi bir kún bawırıńdı.[7.386]. ...-dep, anda baba bul sózdi aytıp bolǵannan kózden ǵayıp boldı.[7.385]. Patshanıń kóńli tasıp, babanıń diydarın kórip...[7.385]. Dushpannıń ishi janadı.[7.407]. Usı qulaq qızbada otırıp, meni alıp ketip, jurtta bes kún dáwran súrsem...[7.404]. Qarasa Serenderge kózi túsip, Seskenip oyandı.[7.402]. Tabu hám kokofeizmler Dastan tilinde basqa sózler sıyaqlı tabu sózlerde kóp qollanılǵan. Bul sózler kóbinese awızeki sóylewge tán sózler esaplanadı.Tabu sózler degenimizdiń ózi, belgili bir úrip-ádet dástúrlerimizge baylanıslı aytılıwı qadaǵan etilgen sózler. Máselen, dástanda tómendegishe tabu sózler qollanılǵan. Usinshama qapa bolma jan ene,[7.386]. Súyinshi ber maǵan endi jeńgejan[7.401]. Qatiyshaday men bir jeńgeń bolaman, Jan qáyinim, bermanıraq kelińler[7.410]. 90 МЕЖДУНАРОДНАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ АКАДЕМИЧЕСКИХ НАУК Ata-enem onda jılar zar-zar[7.414]. …Gúlqatiysha degen jeńgem bar edi dep, sol Sheker degen qaynaǵam bolmasın usı kelgen…[7.402]. Bul berilgen mısallarda jeńge, qaynaǵa, ene, qáyni sózleri tabu sózler bolıp, ene bul jigittiń anasın usılay aytqan, jeńge bolsa ajaǵnıń kelinshegi, qáyni kúyewińnen kishkene bala, qaynaǵa bolsa-kúyewińniń ajaǵası. Kakofeizmler- sıpayı sózlerdiń ornına turpayılarınıń qollanılıwına aytamız. Dástan leksikasında bunday sózlerde kóp qollanlǵan. Máselen, Bayınan ayırılǵan, qatınǵa jaman,[7.402]. Ózim nashar heshkimlerge erkim joq Ulı-qızıń qolıńda, Naq ólgenshe bolǵanıń. .[7.386]. Gónergen sózler Dástanlar xalqımızdıń eń áyyemgi xalıq awızeki dóretpeleri bolǵanlıqtan, olarda sóylew tiliniń eń eski qatlamları da jumsalǵan. Gónergen sózler jámiyettiń rawajlanıwı menen qollanılıwdan shıǵıp qalǵan yamasa onıń ornına basqa atama menen atalıp ketken sózler esaplanadı. Bul boyınsh