“AYOLLAR HUQUQLARI VA JAMIYATDAGI O‘RNI”

Аннотация

Mazkur maqolada ayollar huquqlari va jamiyatdagi o‘rni haqida keng qamrovli tahlil berilgan. Unda tarixiy jarayonlar, huquqiy asoslar, davlat siyosati, ijtimoiy islohotlar hamda ayollarning ta’lim, siyosat, sog‘liqni saqlash va iqtisodiyot sohalaridagi ishtiroki yoritilgan. Shuningdek, gender tengligi yo‘lida olib borilayotgan chora-tadbirlar, mavjud muammolar va istiqbolli yo‘nalishlar tahlil qilingan. Maqola ayollar huquqlarini kengaytirish jamiyat taraqqiyotiga xizmat qilishi g‘oyasiga asoslangan. Kalit so‘zlar: ayollar huquqlari, gender tenglik, jamiyatdagi o‘rni, ayol siyosatchi, ta’limdagi ayollar, O‘zbekiston, gender stereotiplari, huquqiy islohotlar, gender siyosati, xotin-qizlar faolligi. Insoniyat taraqqiyoti, demokratik jamiyat va barqaror rivojlanishning ajralmas qismi bu — ayollar huquqlari va ularning ijtimoiy hayotdagi o‘rnidir. Har qanday zamonaviy jamiyatning taraqqiyot darajasi, avvalo, undagi ayollar huquqlarining ta'minlanganlik darajasi bilan belgilanadi. Ayollar faqatgina ona, xotin yoki uy bekasi emas, balki siyosat, iqtisodiyot, fan, ta’lim, sog‘liqni saqlash, madaniyat kabi barcha sohalarda faol ishtirok etuvchi kuchli ijtimoiy qatlamdir. Shu bois bugungi kunda ayollar huquqlarini himoya qilish, ularning jamiyatdagi rolini oshirish global va milliy darajadagi dolzarb masalaga aylangan.Tarixiy jihatdan olganda, ayollar ko‘p asrlar davomida jamiyatda erkaklardan pastroq ijtimoiy maqomga ega bo‘lgan, ularning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlari cheklangan. 20-asrning birinchi yarmidan boshlab ayollar huquqlari uchun kurash kuchaydi, bir qator davlatlarda ayollarga ovoz berish, ta’lim olish va ishlash huquqlari berildi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) 1948-yilda qabul qilgan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida “erkak va ayollar teng huquqlidir” degan prinsip mustahkamlandi. Shu asosda turli davlatlarda, jumladan O‘zbekiston Respublikasida ham ayollar huquqlarini ta’minlash bo‘yicha qonuniy va amaliy mexanizmlar ishlab chiqilgan. Bugungi kunda O‘zbekiston ayollar huquqlarini ta’minlash va ularning jamiyatdagi faolligini oshirish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirmoqda. Jumladan, “Xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlar kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, “Xotin-qizlarni zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilindi. Har bir davlat idorasi va 5 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference muassasalarida ayollar masalalari bilan shug‘ullanuvchi bo‘limlar tashkil etildi. Bundan tashqari, “Oila va xotin-qizlar qo‘mitasi”, “Ayollarni qo‘llab-quvvatlash markazlari” kabi muassasalar ayollar huquqlari, salomatligi, huquqiy madaniyatini oshirish bilan shug‘ullanmoqda. Bu kabi tashabbuslar orqali ayollarning nafaqat huquqlari himoya qilinmoqda, balki ularning jamiyatdagi ijtimoiy mavqei ham mustahkamlanmoqda.Ayollar bugungi kunda ta’lim tizimida ustun kuchga aylangan. O‘zbekiston oliy o‘quv yurtlarida o‘qiyotgan talabalar tarkibida ayollar soni yildan-yilga ortmoqda. Ular nafaqat talabalar, balki ustozlar, olimlar, metodistlar sifatida ham faol ishtirok etmoqda. Fan, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohasida xotin-qizlarning hissasi beqiyosdir. Ayniqsa, pandemiya davrida ayol shifokorlar, hamshiralar va ijtimoiy xodimlar old qatorlarda xizmat qildi. Bu ularning ijtimoiy mas’uliyati va professionallik darajasining yuksakligini yana bir bor isbotladi.Siyosiy sohada ham ayollarning faolligi ortib bormoqda. Oliy Majlis palatalaridagi ayol deputatlar soni ortmoqda, viloyat, tuman kengashlarida ham ularning soni ko‘paymoqda. 2023-yilgi saylovlarda ayollar nomzodlarining faolligi ilgari kuzatilmagan darajada yuqori bo‘ldi. Bu holat ayollarning nafaqat ovoz beruvchi, balki siyosiy qarorlar qabul qiluvchi subyekt sifatidagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Biroq, ijobiy o‘zgarishlarga qaramay, ayrim muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, ayrim hududlarda gender stereotiplari, erta nikoh, majburiy mehnat, iqtisodiy mustaqillikning yetishmasligi kabi holatlar ayollarning to‘laqonli rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Bu esa nafaqat ayollarning, balki butun jamiyatning taraqqiyotini sekinlashtiradi. Shu sababli davlat siyosati darajasida gender tenglikka asoslangan yondashuv, huquqiy va madaniy islohotlarni yanada chuqurlashtirish zarur. Xulosa qilib aytganda, ayollar huquqlari va jamiyatdagi o‘rni masalasi — bu inson huquqlari, barqaror taraqqiyot va ijtimoiy adolatning kalitidir. Ayol kuchli bo‘lsa, oila barqaror, jamiyat rivojlangan, davlat esa mustahkam bo‘ladi. Shu bois, har bir jamiyat ayollarning imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, ularni rag‘batlantirish va teng huquqlar asosida qarorlar qabul qilish jarayoniga jalb etishga intilishi kerak. Bu nafaqat ayollarga nisbatan adolat, balki jamiyatning kelajagiga kiritilgan eng muhim investitsiyadir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. BMT Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948). 2. O‘zbekiston Respublikasi “Xotin-qizlarni zo‘ravonlikdan himoya qilish to