ASHTARXONIYLAR DAVRIDA ROSSIYA VA ERON MUNOSABATLARI.

Аннотация

Mazkur maqolada Ashtarxoniylar sulolasining Rossiya va Eron bilan tashqi siyosati va xalqaro savdo munosabatlari tizimli ravishda tahlil etiladi. Kalit so‘zlar: Ashtarxoniylar sulolasi, tashqi siyosat, Buxoro xonligi, xalqaro savdo, diplomatik aloqalar, karvon yo‘llari, Rossiya bilan munosabatlar, Eron-Buxoro aloqalari, XVII asr, iqtisodiy siyosat. Markaziy Osiyo tarixida Ashtarxoniylar sulolasi muhim o‘rin tutadi. Ular Movarounnahr hududida Shayboniylar sulolasidan keyin 1599-yildan boshlab hukmronlikni o‘z qo‘llariga olgan va Buxoro xonligini siyosiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlantirishda muayyan iz qoldirgan. Bu davrda xonlik ichki barqarorlikka erishishga, viloyat va qishloqlarda markaziy hokimiyatning ta’sirini kuchaytirishga harakat qilgan. Shu bilan birga, tashqi siyosat va xalqaro savdo munosabatlarini shakllantirishga alohida e’tibor qaratgan. Ashtarxoniylar davrida tashqi siyosat asosan real siyosiy ehtiyojlar, geografik joylashuv va davr sharoitlaridan kelib chiqqan holda olib borilgan. Ayniqsa, Rossiya bilan aloqalar bosqichma-bosqich rivojlangan bo‘lib, bu orqali Buxoro xonligi o‘zini xalqaro maydonda mustaqil va qudratli davlat sifatida ko‘rsatishga intilgan[5]. Eron bilan ham olib borilgan elchilik missiyalari va savdo aloqalari esa xonlik tashqi siyosatining iqtisodiy omillar bilan chambarchas bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. XVII asr oxiri va XVIII asr boshlarida Rossiya sharqqa kengayib, kaspiy dengizi bo‘yicha muhim savdo yo‘llarini o‘rnatishga intildi. Buxoro xonligining iqtisodiy siyosatida savdo muhim o‘rin tutgan. Xususan, xalqaro karvon yo‘llarining xavfsizligini ta’minlash, savdogarlarning huquqlarini himoya qilish, bojxona tizimini yo‘lga qo‘yish kabi choralar xonlikning iqtisodiy salohiyatini oshirishga xizmat qilgan. Ashtarxoniylar o‘z davrida xalqaro savdo tizimining muhim ishtirokchisiga aylanishga harakat qilgan. Ayniqsa, ipak, ziravorlar, qimmatbaho toshlar, jun, charm va boshqa mahsulotlar asosiy savdo tovarlari bo‘lgan. Ashtarxoniylar davrida Rossiya va Eron o‘rtasida savdo markazlari – Astraxan , Tabriz, Isfahon kabi shaharlar faol ishlagan[4]. Safaviylar davrida savdo munosabatlari davlat siyosatining muhim qismi bo‘lgan, shuning uchun ikki davlat o‘rtasida savdo kelishuvlari va diplomatik missiyalar faol bo‘lgan. 37 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Shuningdek, bu davrda yuritilgan tashqi siyosiy yo‘nalishlar orqali diniy va madaniy aloqalar ham shakllanib borgan. Diplomatik maktublar, sovg‘alar, rasmiy delegatsiyalar orqali boshqa davlatlar bilan o‘zaro hurmat va hamkorlik asosida aloqalar mustahkamlangan. Mazkur maqolada aynan shu tashqi siyosiy faoliyat va savdo munosabatlarining tarixiy manbalar asosida tahlili amalga oshiriladi. Ashtarxoniylar sulolasining tashqi siyosati va savdo munosabatlari XVII– XVIII asrlarda Markaziy Osiyodagi siyosiy-iqtisodiy muhitni shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Bu davrda Buxoro xonligi tashqi siyosatni asosan uch asosiy tamoyil asosida olib borgan: muvozanat, iqtisodiy manfaat va siyosiy barqarorlikni ta’minlash. Ashtarxoniylar tashqi siyosatda ehtiyotkor, ammo faol yondashuvni tanlab, qo‘shni davlatlar bilan do‘stona va ba’zida strategik raqobatga asoslangan munosabatlarni yuritganlar[7]. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Ashtarxoniylar tashqi siyosati birinchi navbatda Rossiya bilan bo‘lgan aloqalarda yaqqol namoyon bo‘lgan. Xususan, XVII asr boshlaridan boshlab Buxoro-Rossiya diplomatik va savdo munosabatlari faollashgan. Moskva bilan elchilik aloqalari o‘rnatilib, ikki tomonlama savdo karvonlari tashkil etilgan. Rossiya orqali Yevropaga chiqarilgan mahsulotlar — ipak, charm, gilam, qimmatbaho toshlar hamda Buxoro orqali olib kirilgan qurol- yarog‘, metall buyumlar o‘zaro iqtisodiy manfaatlar asosida shakllanganini ko‘rsatadi. Bu savdo aloqalari Buxoro xonligining iqtisodiy rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, Safaviylar davlati bilan bo‘lgan munosabatlar ham muhim o‘rinni egallagan. Garchi Eron bilan diniy farqlar sababli (shia va sunniylik) ziddiyatlar bo‘lgan bo‘lsa-da, ayrim davrlarda siyosiy muvozanatni saqlash maqsadida elchilar yuborilgan va savdo aloqalari davom ettirilgan. Eron orqali Hindiston va Yaqin Sharq bozorlariga chiqish imkoniyati saqlab qolinishga intilgan. Bu esa Ashtarxoniylar tashqi siyosatining pragmatik va moslashuvchan bo‘lganini tasdiqlaydi. Savdo tizimining muhim elementi — bojxona siyosati ham Ashtarxoniylar davrida tizimlashtirilgan. Bojxona punktlari orqali karvonlardan soliqlar undirilgan, bu esa xazinaga muhim daromad keltirgan. Shuningdek, xorijiy savdogarlar uchun maxsus tartib-qoidalar belgilangan va ularning xavfsizligi davlat kafolatida bo‘lgan. Bu holat Ashtarxoniylar tomonidan iqtisodiy siyosatga katta e’tibor qaratilganini ko‘rsatadi[3]. Tahlillardan ko‘rinadiki, Ashtarxoniylar tashqi siyosati ko‘proq siyosiy barqarorlikni saqlash, o‘z hududiy yaxlitligini himoya qilish va iqtisodiy 38 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International s