Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
ANTONIMIK JUFTLIKLAR TARKIBIDAGI ORALIQ TUSHUNCHALAR.
Hakimova Fotima Bahodirovna
Академические исследования в современной науке · 2026
Аннотация
Ushbu tezisda rus va o‘zbek tillaridagi antonimlarning semantik tasnifi, xususan qarama-qarshiliklar orasidagi oraliq tushunchalarga e’tibor qaratgan holda tahlil qilingan. R.Shukurov, S.Usmonov, M.R.Lvov, D.N.Shmelev va boshqa olimlarning qarama-qarshiliklarning semantik munosabatlari haqidagi qarashlari o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: Antonimlar, semantik tasnif, mantiqiy markaz, kontrar qarama-qarshilik, oraliq tushuncha. Qarama-qarshi ma’noga ega bo‘lgan so‘zlarni o‘rganish, ya’ni antonimlarni tadqiq etish tilshunoslikda nisbatan yaqinda faol rivojlana boshladi. So‘nggi yillarda rus tilida ham, o‘zbek tilida ham antonimlarni tahlil qilishga bo‘lgan qiziqish sezilarli darajada ortdi. Bu holat mazkur tillarning antonimiyasiga bag‘ishlangan ko‘plab maxsus ilmiy ishlar, lingvistik tadqiqotlar va turli lug‘atlarning chop etilishi bilan tasdiqlanmoqda. So‘nggi yigirma yil davomida antonimlarga bo‘lgan qiziqishning ortishi bir necha omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Birinchidan, antonimik munosabatlarni chuqurroq tushunish fikrlarni tilda yanada aniqroq va ravshan ifodalashga yordam beradi. Ikkinchidan, antonimlarni o‘rganish tilning semantikasi va pragmatikasini tadqiq qilish, shuningdek, tilning madaniy va sotsiolingvistik xususiyatlarini anglash uchun yangi imkoniyatlar ochadi. Buni filologiya fanlari nomzodlari I.U. Mamasoliyev, F.U. Jumayeva, G. Keldiyorova, Ye.A. Borovix, Ye.G. Kashitsina, V.A. Sazonova, Yan Bo, Kun Szin va boshqalarning ishlari tasdiqlamoqda. Antonimiyaning boyligi va rang-barangligi, shuningdek, uning tipologiyasi antonimlar tasnifini tahlil qilganda ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi. Qarama- qarshi ma’noli so‘zlarning tuzilishi va ma’nosiga ko‘ra tasniflash eng muhim hisoblanadi. Antonimlarning semantik tasnifi ular ifodalayotgan zidlik turiga asoslanadi. Ifodalanayotgan qarama-qarshilikning xususiyatiga qarab antonimlar tegishli guruhlarga birlashtiriladi. So‘zlarning antonimligini ko‘rsatuvchi belgilardan biri antonimik juftlikni tashkil etuvchi komponentlar orasida oraliq tushunchalarning mavjudligidir. Ma’lumki, antonimlar haqida so‘z yuritilganda, bir hodisa yoki munosabatga tegishli bo‘lgan ikki qarama-qarshilik nazarda tutiladi. 130 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Bu ikki qarama-qarshilik o‘rtasida doimo ma’lum oraliq tushunchalar mavjud bo‘ladi. Professor S. Usmonov bunday oraliq tushunchalarning faqat to‘liq antonimlarga xos ekanligini ta’kidlaydi. Kuzatishlar ko‘rsatishicha, aksariyat antonimik juftliklar tarkibidagi komponentlar orasida oraliq tushunchalar mavjud. R. Shukurovning "O‘zbek tili antonimlari" lug‘atida oraliq tushunchalarga ega bo‘lgan bir nechta antonimlar ko‘rib chiqilgan. Bunday oraliq tushunchalar mantiqiy markaz deb nomlanadi (masalan: yaxshi, o‘rta, yomon). Antonimlarning mantiqiy markazi - bu ikki qarama-qarshi tushunchani qarshi qo‘yishning asosiy nuqtasi bo‘lib, ular ma’noviy ziddiyatni yuzaga keltiradi. Mantiqiy markaz so‘zlarning antonim yoki antonim emasligini aniqlashda muhim omil sifatida xizmat qilishi mumkin. Misol uchun, kechagi, bugungi, ertangi; o‘tgan, hozirgi, kelasi so‘zlarining mantiqiy markazi "bugungi" va "hozirgi" so‘zlari hisoblanadi. Kechagi Ertangi O‘tgan Kelasi Bugungi Hozirgi Ayrim ilmiy ishlarda "hayot" va "o‘lim" so‘zlari antonim sifatida tilga olinadi. Holbuki, bu ikki so‘zni ifodalovchi tushunchalar orasida mantiqiy markaz yoki oraliq hodisa mavjud emas. Shu nuqtayi nazardan "hayot" va "o‘lim" (hayot-o‘lim) emas, balki "tug‘ilish" va "o‘lish" haqiqiy antonimlar bo‘lishi mumkin, chunki bu ikki tushuncha o‘rtasida oraliq hodisa (mantiqiy markaz) - "yashash" tushunchasi mavjud. D.N.Shmelyov "Rus tilining semasiologiyasi bo‘yicha ocherklar" kitobining muallifi shunday yozadi: "Antonim so‘zlar deb, ma’nosi uchun eng umumiy va muhim bo‘lgan semantik belgi bo‘yicha qarama-qarshi qo‘yilgan, shuningdek, tegishli leksik-semantik paradigmaning chekka nuqtalarida joylashgan so‘zlarni tan olish mumkin." Antonimlar tarkibiga (A-V) va o‘rta qismga (S) kiruvchi leksik-semantik paradigma (A...S...V...) bir qator xususiyatlarga ega. Masalan, agar A va V (paradigmaning chekka a’zolari) mavjudligi tasdiqlansa, u holda S (o‘rta a’zo) ham tasdiqlanadi, ya’ni butun paradigma qamrab olinadi. Misol: Umrim davomida katta-yu kichik, tosh va yog‘ochdan qurilgan ko‘plab uylarni ko‘rganman. A.P.Chexov. 131 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Rus tilidagi antonimlarning eng batafsil strukturaviy va semantik tasnifi L.A.Novikovning monografiyasida keltirilgan. Muallif qarama-qarshilikning to‘rt turini ajratadi: kontrar, vektor, komplementar va konversiv. Ajratib ko‘rsatilgan zidlik turlari tegishli antonimik juftliklarda namoyon bo‘ladi. L.A. Novikovning konsepsiyasiga ko‘ra, kontrar qarama-qarshilik "X" va "Y" kabi tur tushunchalar juftligi bilan ifodalanadi. Bu tushunchalar orasida uchinchi, oraliq "Z" tushunchasi mavjud bo‘lishi mumkin. Ushbu tushunchalar bir-birini in
Доказательный фрагмент
«Ushbu tezisda rus va o‘zbek tillaridagi antonimlarning semantik tasnifi, xususan qarama-qarshiliklar orasidagi oraliq tushunchalarga e’tibor qaratgan holda tahlil qilingan.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu tezisda rus va o‘zbek tillaridagi antonimlarning semantik tasnifi, xususan qarama-qarshiliklar orasidagi oraliq tushunchalarga e’tibor qaratgan holda tahlil qilingan. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Просмотров
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- semantik tasnif, kontrar qarama-qarshilik, oraliq tushuncha., Antonimlar, mantiqiy markaz
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025