O’SIMLIKLAR CHIDAMLILIGI VA HIMOYALANISH FIZIOLOGIYASI

Аннотация

В данной статье рассматривается свойство всех живых организмов адаптироваться к биотическим и абиотическим факторам окружающей среды и защищаться от неблагоприятных условий. Кроме того, рассматриваются данные о физиологии возбуждения, физических факторах, химических факторах, биологических факторах, механизмах возбуждения клетки. Анализируются процессы, такие как поглощение красителей клеткой при слабом воздействии на неё, изменение светопроницаемости цитоплазмы и её вязкости, а также обратные процессы, когда воздействие сильное. Ключевые слова: физические факторы, химические факторы, биологические факторы, физиология раздражения, биохимические защитные средства. PHYSIOLOGY OF PLANT TOLERANCE AND PROTECTION Annotation: This article explores the ability of all living organisms to adapt to and protect themselves from the biotic and abiotic factors of their environment. Additionally, information on excitation physiology, physical factors, chemical factors, biological factors, and the mechanism of cell excitation will be discussed. Even when there are weak influences on the cell, for example, the absorption of dye substances, changes in the light transmission of the cytoplasm and its viscosity will be analyzed, as well as the reversal of these processes when the influence is strong. www.pedagoglar.org 45-to’plam_2-qism_Iyul-2025 84 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari Keywords: physical factors, chemical factors, biological factors, excitation physiology, biochemical protective agents. Ma’lumki, barcha tirik organizmlar muhitning biotik va abiotik omillariga moslashuv va noqulaylaridan esa himoyalanish xususiyatlariga ega. Bu hol tirik organizmlarning shakllanishidan boshlanib evolutsiya davomida rivojlanib va takomillashib borgan. Organizmlarga zarar yetkazadigan va ulami halokatga olib boradigan omillar juda ko‘p bolganligi sababli ulardan himoyalanish mexanizmlari faqatgina metobolitik o'zgarishlar bilan cheklanib qolmasdan, balki morfologik o‘zgarishlar ham vujudga kelgan. Masalan, tikonlarning shakllanishi. 0 ‘simliklar fiziologiyasida o‘simliklarning muqobil va noqulay sharoitlarda o‘sib rivojlanishi «mustahkamlilik» tushunchasi bilan ifodalanadi. «Mustahkamlilik» o‘z ishiga turg‘unlanish va qayta tiklanish jarayonlarini oladi. Biologik rivojlanishning har bir bosqichi o‘z mexanizmlariga ega. Masalan, molekulyar darajada, poliploidiya ko‘rinishida, organizm darajasida ko‘plab gameta va urug‘laming hosil bo‘lishi va boshqalar. Qayta tiklanish jarayonlariga esa zararlangan DNKning fermentlar yordamida tiklanishi, o‘sish kurtaklarining hosil bo‘lishi, regeneratsiya va hokazolar misol bo‘lishi mumkin. Qo‘zg‘alish flziologiyasi. «Qo‘zg‘alish» organizmning noqulay omilga javobi sifatida ush bosqichdan iborat bo‘ladi. Bular «jonlanish», moslashish va holsizlanish bosqichlaridir. Agar qo‘zg‘alishning oxirgi Uchinchi bosqichi tez rivojlansa, organizm halok bo‘lishi mumkin.0 ‘simlik organizmi hayvon organizmidan farqli o‘laroq qo‘zg‘alishga modda almashinuvining faollanishi bilan emas, balki pasayishi bilan javob beradi. Bu qo‘zg‘aIish holatida organizmda moddalar almashinuvini to‘xtatuvchi etilen va ABK gormonlarining ko'payishi tufayli boladi. 0 ‘simliklarda qo‘zg‘alish holatini chaqiruvshi omillami ush guruhga bo‘lib qarash mumkin. Fizik omillar. Bularga namning yetishmasligi yoki ortiqchaligi, yoruglik, harorat, radioaktiv nurlanish, mexanik ta’sirlar kiradi Kimyoviy omillar. Bularga tuzlar, gazlar, gerbitsidlar, insektitsidlar, fungitsidlar, sanoat chiqindilari va boshqalar kiradi. Biologik omillar. Bularga zararkunandalar va kasalliklar bilan zararlanish, boshqa o'simliklar bilan raqobat, hayvonlarning ta’siri, gullash, mevalarning pishishi kabi hollar kiradi. Hujayraning qo‘zg‘alish mexanizmlari. Hujayraga kuchsiz ta’sirlar bolganda ham Masalan, unga bo'yoq moddalarning yutilishi sitoplazmaning yoruglik o‘tkazishi va uning yopishqoqligi o‘zgaradi. Ta’sir kuchli bolganda esa yuqoridagi holatning teskarisi boladi. Qo‘zg‘atuvchi kuchli bolib, uning ta’siri tez ortib borsa, hujayrada quyidagi o'zgarishlar boladi: 1. Membrana o‘tkazuvchanligining ortishi va plazmalemma membrana potensialining qayta qutblanishi. www.pedagoglar.org 45-to’plam_2-qism_Iyul-2025 85 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 2. Ca2+ ionining hujayra devoridan, vakuoladan, ET, mito- xondriyadan va boshqa hujayra ichki komportmentlaridan sitoplazmaga o'tishi. 3. Sitoplazma muhit pH ning nordon tomonga surilishi. 4. Hujayra skeleti to‘rlari va aktin mikrofilamentlari yig‘ilishining faollanishi va buning natijasida sitoplazmaning yopishqoqlik darajasi va nur o‘tkazuvchaniigining ortishi. 5. Kislorod yutilishining kuchayishi, ATF sarflanishining ortishi va erkin radikalii reaksiyalaming rivojlanishi. 6. Gidrolitik jarayonlaming ortishi. 7. Qo‘zg‘alish (stress) oqsiliarining sintezi va faolligining kuchayishi. 8. Plazmolemm