TARQALGAN PERITONITDA SHOSHILINCH LAPAROTOMIYA NATIJALARI VA PROGNOZ KO‘RSATKICHLARI

Аннотация

Tarqalgan peritonit — bu o‘tkir jarrohlik patologiyalaridan biri bo‘lib, ichki qorin bo‘shlig‘ida yallig‘lanish jarayonining keng tarqalgan shaklidir. Ushbu kasallik ko‘pincha ichak perforatsiyasi, appenditsitning kechikkan holati, divertikulit, gemorragik va nekrotik jarayonlar natijasida yuzaga keladi. Tarqalgan peritonitning rivojlanishi bemorning holatiga, patologiyaning sababiga va vaqtida shoshilinch jarrohlik aralashuvi bajarilishiga bog‘liq. Peritonitda shoshilinch laparotomiya — kasallikni bartaraf etish va asoratlar oldini olish maqsadida amalga oshiriladigan asosiy jarrohlik muolajasi hisoblanadi. Ushbu maqolada tarqalgan peritonitda shoshilinch laparotomiya natijalari va prognoz ko‘rsatkichlari batafsil tahlil qilinadi. Kalit soʻzlar: tarqalgan peritonit, klinik ko‘rinishlar, kasalliklar, diagnostika, davolash, gemorragik va nekrotik jarayonlar, bemor, infeksion asoratlar, yallig‘lanish. Tarqalgan peritonitning boshlang‘ich bosqichida klinik ko‘rsatkichlar aniq bo‘lmasligi, simptomlarning turlicha bo‘lishi va ba’zan boshqa kasalliklar bilan adashtirilishi diagnostik qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Kasallikning kechikishi esa peritonning yallig‘lanishi va infeksiya tarqalishining kengayishiga olib keladi. Bu holatda bemorning umumiy holati yomonlashib, toksik sindrom rivojlanadi, bu esa o‘z navbatida ichki organlarning yetishmovchiligi va o‘lim xavfini oshiradi. Shu sababli tarqalgan peritonit tashxisida tez va aniq klinik baholash hamda tezkor jarrohlik aralashuvi muhim ahamiyatga ega. Shoshilinch laparotomiya — bu qorin bo‘shlig‘iga ochiq aralashuv bo‘lib uning asosiy vazifalari infektsiyani bartaraf etish, nekrotik to‘qimalarni olib tashlash, chiqindi va ifloslanishni yo‘q qilish, shuningdek, peritonni www.pedagoglar.org 45-to’plam_2-qism_Iyul-2025 132 Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari tozalashdir. Laparotomiya jarayoni davomida yallig‘langan soha aniqlanib, zararlangan to‘qimalar olib tashlanadi, zarur bo‘lsa, ichak yoki boshqa organlarga tikuv ishlari bajariladi. Shu bilan birga, drenaj o‘rnatilishi ko‘p hollarda talab etiladi, bu ifloslanish va yallig‘lanishni kamaytirishga yordam beradi. Operatsiya davomida antiseptik va antibakterial vositalar qo‘llaniladi, bu esa jarrohlik sohasida infektsiyaning qaytalanishini kamaytiradi.[1] Laparotomiya natijalari ko‘p jihatdan kasallikning bosqichiga, bemorning yoshiga, umumiy holati va qo‘shimcha kasalliklar mavjudligiga bog‘liq. Erta bosqichlarda va tezkor aralashuvda bemorlarning tiklanish sur’ati yuqori bo‘lib, asoratlar kam uchraydi. Biroq, kechiktirilgan holatlarda tarqalgan peritonit shiddatli rivojlanadi, bu esa jarrohlikdan keyingi asoratlar sonining oshishiga olib keladi. Asoratlar orasida jarrohlik sohasida yiringli yallig‘lanish, ichki organlarning funksiyasining buzilishi, sepsis va o‘lim holatlari uchraydi. Shuning uchun har bir bemorga individual yondashuv, mukammal preoperativ va postoperativ parvarish zarur. Postoperativ davrda bemorning ahvolini doimiy nazorat qilish, zarur dorilarni o‘z vaqtida buyurish va infektsiyaga qarshi profilaktika choralari olib borish muhimdir. Tarqalgan peritonitda antibiotik terapiyasi shoshilinch jarrohlik bilan birga amalga oshiriladi va kasallikning davomiyligini, bemorning tiklanish muddatini qisqartirishga qaratilgan. Shuningdek, parenteral oziqlantirish, suyuqlik-elektrolit muvozanatini ta’minlash, nafas olish yo‘llarining tozaligi va boshqa qo‘shimcha parvarishlar kasallik oqimini yengillashtiradi va tiklanish jarayonini tezlashtiradi. Peritonitda shoshilinch laparotomiya natijalarini baholashda klinik ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda, laboratoriya va instrumental tadqiqotlar ham ahamiyatga ega. Bemorlarning yallig‘lanish ko‘rsatkichlari, qon tarkibi, suyuqliklar holati, ichki organlarning funksiyasi doimiy monitoring ostida bo‘lishi kerak. Ushbu parametrlarning yaxshilanishi jarrohlik muvaffaqiyatining belgisi hisoblanadi. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri va o‘z vaqtida bajarilgan laparotomiya bemorlarning hayot sifatini yaxshilaydi va o‘lim darajasini sezilarli darajada kamaytiradi.[2] Tarqalgan peritonitda prognoz ko‘rsatkichlari ko‘p omillarga bog‘liq. Ularning orasida bemorning yosh guruhi, kasallikning bosqichi, qo‘shimcha surunkali kasalliklar mavjudligi, yallig‘lanish jarayonining tarqalish darajasi va jarrohlik aralashuvining kechikishi eng muhim hisoblanadi. Yosh bemorlarda tiklanish jarayoni odatda tezroq kechadi, holat og‘ir bo‘lgan va surunkali kasalliklari mavjud bemorlarda esa asoratlar va o‘lim xavfi ortadi. Shoshilinch jarrohlik aralashuvi bajarilgan hollarda prognoz ijobiyroq bo‘lib, bemorlarning ko‘pchiligi to‘liq sog‘ayadi. Laparotomiya jarayonidagi texnik jihatlar va amaliy ko‘nikmalar ham natijalarga ta’sir ko‘rsatadi. Tajribali jarrohlar tomonidan bajarilgan amaliyotlar kamroq asoratlar bilan kechadi va operatsiyadan keyingi davrda tiklanish yaxshiroq bo‘ladi. Bu esa tibbiy xizmat sifatin