TIJORAT BANKLARIDA ISLOM MOLIYASI XIZMATLARINI RIVOJLANTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

This scientific article comprehensively analyzes the ways of introducing and developing Islamic finance services in the activities of commercial banks in Uzbekistan. Islamic finance is based on the principles of Sharia and promotes interest-free financing, honest investment and partnership relations based on equality. The article extensively studies the main types of these services - murabaha, mudaraba, musharaka, ijara and sukuk instruments, and covers their integration into the activities of commercial banks in a practical way. During the study, the existing regulatory framework, infrastructural capabilities and the level of financial literacy in the country were thoroughly analyzed, and existing problems were identified. Also, strategic directions for expanding Islamic finance services in Uzbekistan, regulatory mechanisms and advanced proposals based on international experience were developed. The author justifies the role and importance of Islamic finance in diversifying the national financial system based on the principles of economic inclusion, financial security and honesty. Keywords: islamic finance, commercial banks, murabaha, mudaraba, musharaka, ijara, sukuk, Sharia principles, halal financing, financial system of Uzbekistan, interest-free banking services, financial inclusion. Kirish: Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasida moliyaviy sektorni diversifikatsiyalash va aholining moliyaviy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilangan. 1 15 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2025 VOLUME 4 / ISSUE 8 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Ayniqsa, foizsiz moliyalashtirish asoslariga tayanadigan va shariat tamoyillariga muvofiq faoliyat yuritadigan Islom moliyasi xizmatlariga bo‘lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Dunyoning ko‘plab musulmon aholisi zich yashaydigan mamlakatlarida Islom moliyasi keng rivojlangan bo‘lib, u nafaqat diniy asosga, balki halollik, risklarni adolatli taqsimlash va iqtisodiy barqarorlik kabi universal prinsiplarni o‘zida mujassam etgan. O‘zbekistonda ushbu yo‘nalishda dastlabki tashabbuslar boshlangan bo‘lsa-da, tijorat banklarida Islomiy moliyaviy xizmatlar hali keng joriy etilmagan. Shu boisdan, mavjud huquqiy va institutsional baza, tijorat banklarining texnik imkoniyatlari, aholining savodxonlik darajasi va bank mahsulotlari tizimi doirasida Islom moliyasini rivojlantirish dolzarb vazifa sifatida qaralmoqda. Ushbu maqolada mazkur jarayonning dolzarbligi, tijorat banklari uchun strategik imkoniyatlari hamda rivojlantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Mavzuga oid adabiyotlar sharhi. Islom moliyasi sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar ushbu yo‘nalishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur o‘rganishga xizmat qilmoqda. Jumladan, O‘zbekistonlik tadqiqotchi Abduraxmanova G.G. (2021) o‘zining ilmiy ishida Islom moliyasining normativ-huquqiy asoslarini shakllantirish zaruratini asoslab beradi. Uning fikricha, mavjud bank tizimi asosan an’anaviy foizli moliyalashtirishga yo‘naltirilgan bo‘lib, bu Islom moliyasi tamoyillariga zid keladi. Shuningdek, u aholining moliyaviy savodxonligi yetarli emasligi sababli Islomiy moliyaviy mahsulotlarga nisbatan talab sustligicha qolayotganini ta’kidlaydi. Bu esa mazkur yo‘nalishni rivojlantirishda institutsional va axborot infratuzilmasini kuchaytirish zarurligini ko‘rsatadi. Shunga o‘xshash yondashuv Mamatqulov B.B. (2023) tomonidan ham ilgari surilgan. Uning tadqiqotida O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatida Islom moliyasi xizmatlarini tatbiq etish bosqichlari aniq ifodalangan. Muallifning fikricha, murabaha, mudaraba va sukuk kabi asosiy instrumentlar bank xizmatlarining diversifikatsiyasini ta’minlashi va yangi mijoz qatlamlarini jalb etishi mumkin. Mamatqulov ushbu vositalarning milliy bank tizimiga qanday moslashtirilishi mumkinligi bo‘yicha konseptual yondashuv ishlab chiqqan va bu amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Boshqa bir tadqiqotchi — Ibragimova Z.R. (2020) o‘z ishida tijorat banklarining mijozlar ishonchini oshirishda Islomiy moliyaviy vositalarning samaradorligini ta’kidlaydi. U, ayniqsa, halal moliyalashtirish konsepsiyasi orqali aholining bank tizimiga bo‘lgan munosabatini ijobiy tomonga o‘zgartirish mumkinligini isbotlagan. Uning fikricha, bu sohani rivojlantirish uchun shariatga muvofiq mahsulotlar yaratish bilan birga, malakali kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish ham muhim omildir. Rossiyalik olim Усманов Р.Р. (2019) esa o‘z ilmiy izlanishlarida Rossiyada Islom moliyasi amaliyotini o‘rganib, bu modelning an’anaviy foizli moliya tizimi bilan qanday integratsiyalashishi mumkinligini tahlil qiladi. U foizsiz moliyalashtirish modeli shunchaki diniy asosdagi yondashuv emas, balki iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydigan zamonaviy alternativ moliyaviy tizim ekanini isbotlaydi. Muallifning fikricha, Islom moliyasini qonuniy jihatdan tan olish Rossiyada moliyaviy sektorning yangi bozor segmentlarini ochishga x