KICHIK MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA NUTQNING PASAYISHIGA SABAB BO‘LADIGAN OMILLAR

Аннотация

Maqolada kichik maktab yoshidagi (6-10 yosh) bolalarda nutqning pasayishiga olib keluvchi omillar tahlil qilinadi. Nutq rivojlanishidagi muammolar, jumladan, fiziologik (eshitish va nevrologik muammolar), psixologik (stress, tashvish), ijtimoiy (oilaviy muhit, ta’lim sifati) va texnologik (ekranga haddan tashqari qaramlik) omillar ko‘rib chiqiladi. O‘zbekistonda ushbu muammoning hozirgi holati, statistik ma’lumotlar va ta’lim muassasalaridagi logopedik yordamning ahamiyati yoritiladi. Shuningdek, nutqning pasayishini oldiniolish vabolalarda nutq rivojlanishinirag‘batlantirish bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi. Kalit so‘zlar: bolalar nutqi, fiziologik omillar, psixologik omillar, texnologik omillar, ijtimoiy omillar, nutqning pasayishi. Kirish. Kichik maktab yoshidagi bolalarda nutqning pasayishi, ya’ni nutq rivojlanishining sekinlashishi yoki to‘xtab qolishi ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu omillarni tushunish, bolalarning nutqini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash uchun juda muhimdir. Quyida bolalarda nutq pasayishiga olibkeluvchi asosiy omillarni ko‘rib chiqamiz. Bolalar atrof-muhitdan ko‘p narsalarni o‘rganadilar. Agar ularning atrofida nutqiy muhit yetarlicha boy bo‘lmasa, masalan, ota-onalar yoki boshqa kattalar bilan muloqot kam bo‘lsa, bolalar nutq rivojlanishida qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Ota-onalar va oila a’zolari bolalarga ko‘p savollar berishlari, ularga hikoyalar aytishlari va muloqot qilishlari zarur [1]. Agar bu jarayonlar yetarli darajada amalga oshirilmasa, bolalar o‘z fikrlarini ifoda etishda qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bolalarning psixologik holati ham nutq rivojlanishiga ta’sir qiladi. Agar bola o‘zini noqulay his qilsa, qo‘rquv yoki xavotirda bo‘lsa, nutqni ishlatishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Masalan, yangi muhitda yoki yangi odamlar bilan muloqot qilishda bola o‘zini noqulay his qilishimumkin. Bunday holatlarbolaning nutqi pasayishigaolib keladi. Maktabda ta’lim jarayoni ham bolalarning nutq rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Agar maktabda o‘qituvchilar bolalarga nutqiy faoliyatni rag‘batlantirmasa, masalan, suhbatlar, munozaralar yoki ijodiy ishlarni tashkil etmasa, bolalar o‘z fikrlarini ifoda etishda qiynalishlari mumkin [2]. Shuningdek, ta’lim jarayonida individual yondashuvning yo‘qligi ham bolalarning nutq rivojlanishinisekinlashtirishi mumkin. Zamonaviy texnologiyalar va media ham bolalarning nutq rivojlanishiga ta’sir qiladi. Bolalar ko‘pincha televizor yoki internet orqali ko‘rsatuvlarga murojaat qiladilar. Agar ular ko‘proq vaqtni texnologiya bilan o‘tkazsalar, haqiqiy muloqotdan uzoqlashib qolishlari mumkin. Bu esa o‘z navbatida ularning nutqiy ko‘nikmalarini pasaytiradi. Bolalar uchun muhim bo‘lgan haqiqiy muloqot o‘rniga virtual muloqotga ko‘proqvaqt ajratilishixavf tug‘diradi. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Ba’zi hollarda bolalarda nutq pasayishining sababi fiziologik omillar bo‘lishi mumkin. Masalan, eshitish qobiliyatining pasayishi yoki boshqa tibbiy muammolar bolaning nutq rivojlanishini sekinlashtirishi mumkin. Agar bola yaxshi eshitmasa, u boshqalarning nutqini tushunishda qiyinchiliklarga duch keladi va buuningo‘z fikrlarini ifoda etishiga to‘sqinlikqiladi [3]. Bolalar ijtimoiy muhitda o‘sadilar va ijtimoiy aloqalar ularning nutq rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Agar bola do‘stlari bilan muloqot qilishda qiyinchilikka duch kelsa yoki ijtimoiy izolyatsiya holatida bo‘lsa, bu uning nutqi pasayishiga olib kelishi mumkin. Ijtimoiy aloqalar orqali bolalar o‘zfikrlarini ifoda etishniva boshqalar bilan muloqotqilishnio‘rganadilar. O‘zbekiston Respublikasida kichik maktab yoshidagi bolalarda nutq rivojlanishi bilan bog‘liq muammolar dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Nutq pasayishi, ya’ni bolalarda nutq rivojlanishining sekinlashishi yoki to‘xtab qolishi, ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, bu holatning hozirgi kunda qanday ahvolga kelgani va unga qarshi qanday choralar ko‘rilayotgani muhimdir. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, kichik maktab yoshidagi bolalarning 15-20 foizi nutq rivojlanishida muammolarga duch kelmoqda. Bu raqamlar har yili o‘sib bormoqda va bu holat jamiyatda jiddiy tashvish tug‘dirmoqda. Bolalarning nutq pasayishi, ularning ijtimoiy hayotga kirishishida, o‘qish va o‘rganish jarayonida qiyinchiliklarga olib keladi. Nutqiy muammolar, shuningdek, bolaning psixologik holatiga ham ta’sirqiladi, buesao‘znavbatida o‘z-o‘ziga ishonchni kamaytiradi [4]. O‘zbekiston Respublikasi davlat statistika qo‘mitasining ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda bolalar o‘rtasida nutq rivojlanishi bilan bog‘liq muammolarni aniqlash uchun o‘tkazilgan tadqiqotlar natijalari shuni ko‘rsatdiki, nutq pasayishi bilan bog‘liq muammolar ko‘proq qishloq joylarida uchraydi. Qishloq bolalari orasida nutqiy muammol