Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
QIBLA OROLBO‘YI VA AMUDARYO O‘NG SOHILI SHAHARLARINING HARBIY ARXITEKTURASI VA MUDOFAA TIZIMLARI
Bekmuratov Nursultan Erbayo’g’li · ARXITEKTURASI VAMUDOFAA TIZIMLARI (O’zbekiston Davlat Sa’nat vamadaniyat institutiNukus filiali)
ИКРО журнал · 16 · 2025
Аннотация
Ushbu maqolada Qibla Orolbo‘yi va Amudaryo o‘ng sohilidagi qadimgi shaharlarning mudofaa arxitekturasi, devor tizimlari, minoralar, qo‘rg‘onlar va strategik joylashuv tamoyillari o‘rganiladi. Arxeologik qazilma ma’lumotlar asosida harbiy arxitektura unsurlari tahlil qilinadi va ularning iqlimiy, ijtimoiy hamda geostrategik omillar bilan bog‘liqligi yoritiladi. Bu yondashuv Qadimgi Xorazm va undan keyingi davrlarda rivojlangan mudofaa tizimlarining mintaqaviy o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Kalit so‘zlar: Qibla Orolbo‘yi, Amudaryo o‘ng sohili, harbiy arxitektura, qadimgi qo‘rg‘onlar, devor tizimlari, minoralar, mudofaa tizimi,arxeologik dalillar 1.Kirish Qadimgi O‘rta Osiyo shaharlarining shakllanishida harbiy mudofaa arxitekturasi hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. Xususan, Amudaryo o‘ng sohili va Qibla Orolbo‘yi hududlarida joylashgan qadimgi shaharlarda devorlar, minoralar va qo‘rg‘onlar shaharning nafaqat xavfsizligini ta’minlagan, balki siyosiy vaiqtisodiymustaqilligining kafolati bo‘lgan. 2.Strategik joylashuv va tabiiyhimoya Amudaryo bo‘yida joylashgan qadimgi shaharlar ko‘pincha daryo irmoqlari, botqoqliklar yoki baland tekisliklar yaqinida qurilgan. Bu joylashuv ularni dushman hujumlaridan tabiiy ravishda himoya qilgan. Masalan, Qoyqirilganqala va Qaratamg‘ali qo‘rg‘onlari to‘g‘ri suv yo‘llariga yaqin joylashtirilgan. 3.Devor tizimlari vaularning konstruksiyasi Qadimgi shaharlarda devorlar loy, pishiq g‘isht va ba’zan yog‘och aralashmasi bilan qad rostlagan. Qavatkala va Kavatqaladagi tashqi devorlar 3-4 metr balandlikda bo‘lib, usti harbiy kuzatuv maydonchalari bilan jihozlangan. Devorlar ikki qavatli bo‘lib, oraliqlari tosh-to‘ldirilgan tampon hududlar sifatidaishlatilgan. 4.Minoralar va kuzatuv nuqtalari Shaharning strategik nuqtalarida joylashgan minoralar harbiy maqsadlarda kuzatuv va signal berish vazifasini bajargan. Qoraqalpog‘iston hududidagi Shumanay qal’asi minoralar tizimi bilan mashhur bo‘lib,ularning o‘zaro ko‘rish chiziqlari oldindan hisoblangan. 5.Ichki himoya tizimlari Shahar ichkarisida harbiy zaxira qo‘rg‘onlar va aholini vaqtincha evakuatsiya qilish joylari mavjud bo‘lgan. Ayazqala 2 va 3 shaharlarida bu tizimlar aniq ko‘rinadi. Ichki devorlar asosiy darvozalardan yiroqda, himoyalovchi yo‘laklar bilan ulangan. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 6.Darvozalar va mudofaa inshootlari Shaharlarda asosiy kirish eshiklari maxsus himoya tizimi bilan mustahkamlangan. Qal’a darvozalariga tutashgan burjlar ko‘rinishida minoralar mavjud bo‘lib, ularning har biri ikki qavatli bo‘lgan. Qavatqalada topilgan metall eshik tutqichlari bu darvozalar mustahkamligini isbotlaydi. 7.Harbiy garnizon vamudofaa uchun zaxiraresurslar Qadimgi shaharlarda mudofaa kuchlarini ta’minlash uchun ichki garnizon joylari va oziq-ovqat, suv zaxiralari saqlanadigan omborxonalar mavjud bo‘lgan. Bu omborlar yer ostiga joylashtirilgan yoki chuqurdevorli inshootlar bilan himoyalangan. 8.Zamonaviy texnologiyalarasosidatahlil 2020-yillardan boshlab olib borilgan yer osti radar tahlillari va lidar texnologiyalari yordamida Ayazqala va Tuproqqalada devor ichki tuzilmalari, tunnel yo‘llari va xufiyona harakat yo‘llari aniqlangan. Bu arxitekturao‘shadavrda yuqori harbiy strategik tafakkurni ko‘rsatadi. 9.Qiyosiy tahlil:Xorazm va qo‘shni hududlar Xorazmda devor tizimlari Qang‘ davlati va Baqtriya bilan qiyoslanganda ko‘proq gorizontal tarqalgan va ko‘p darvozali shahar modeliga asoslangan. Bu esa iqtisodiy almashinuv va harbiy manevr uchun qulaylik yaratgan. Xulosa Qibla Orolbo‘yi va Amudaryo o‘ng sohili shaharlarida harbiy arxitektura geografik joylashuv, iqlim, siyosiy xavfsizlik ehtiyojlariga bevosita bog‘liq holda shakllangan. Minoralar, devorlar va ichki garnizon tizimi nafaqat mudofaa, balki shaharlararo axborot almashinuvi va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlagan. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Tolstov, S.P.(1948). Drevniy Khorezm. Moskva. 2. Jalilov, B. (2023). Qadimgi Xorazmda mudofaaarxitekturasi. Nukus. 3. Fayzullaev, A. (2019). Qal’a devorlari vastrategik joylashuv. Urganch. 4. Berdikulov, S. (2022). Xorazm arxitekturasida harbiy elementlar. Buxoro. 5. Rtveladze, E.V.(2006). Central Asiaand Its Military Urbanism. Toshkent. 1. www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada Qibla Orolbo‘yi va Amudaryo o‘ng sohilidagi qadimgi shaharlarning mudofaa arxitekturasi, devor tizimlari, minoralar, qo‘rg‘onlar va strategik joylashuv tamoyillari o‘rganiladi.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada Qibla Orolbo‘yi va Amudaryo o‘ng sohilidagi qadimgi shaharlarning mudofaa arxitekturasi, devor tizimlari, minoralar, qo‘rg‘onlar va strategik joylashuv tamoyillari o‘rganiladi. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- devor tizimlari, Amudaryo o‘ng sohili, qadimgi qo‘rg‘onlar, arxeologik dalillar, minoralar, mudofaa tizimi, harbiy arxitektura, Qibla Orolbo‘yi
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025