ABBASQULU AĞA BAKIXANOVUN UŞAQ ƏSƏRLƏRİNDƏ MAARİFÇİLİK İDEYALARI

Аннотация

The article explores and analyzes the children's works of Abbasgulu Agha Bakikhanov, a prominent figure in Azerbaijani literature — an enlightener, poet, writer, scholar, translator, and also the first historian of Azerbaijan. It is noted that A. Bakikhanov wrote moral advice, fables, and narrative poems specifically for children, addressing instructive and didactic themes in his works. Drawing inspiration from folklore, Azerbaijani classical literature, and world literature, the writer created new works, engaging with various interesting and ethical- didactic topics. The advice found in his books Kitabi-Nasihat and Takhzib al-Akhlaq contributes tothespiritual development ofthe youngergeneration and helps instillhigh moral values. A. Bakikhanov is the author of the fables “The Fox and the Sheep”, “Unwarranted Pride”, “The Wolf and the Snail”, and the narrative poems “The Merit of Wisdom”, “The Ignorant Seeking Faults”, “The Disappointment of Hope”, “The Benefit of Good Deeds”, “The Old Woman and Harun”, among others. Through these works, the writer aimed to instill positive qualities in the younger generation. He encouraged school-aged children to be humble, brave, intelligent, and content, and invited them to stayaway from bad behavior. Keywords: classical literature, folklore motifs, moral advice, fables, narrative poems, ethical- didactic themes www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 Giriş Məlum olduğu kimi, XIX əsr - Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının təşəkkül tapdığı, maarifçilik ideyalarının vüsət aldığı bir dövrdür. Bu dövrdə Azərbaycanın siyasi-ictimai həyatında, eyni zamanda, mədəniyyətində - incəsənət və ədabiyyat aləmində bir dönüş, bir dirçəliş, inkişaf mərhələsidir. Dövrün maarifpərvər ziyalıları, ədibləri, digər nümayəndələri Azərbaycanın tərəqqisində, onun hərtərəfli inkişafında əllərindən gələni əsirgəmir, bir yandan yeni üsullu məktəblərin açılması, bir yandan anadilli dərsliklərin yazılması, bir yandan da vətən övladlarının savadlanması naminə müəyyən işlər görürdülər. “Uzun illər müharibələrə məruz qalan Azərbaycan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən, Rusiya ilə İran arasında bölüşdürüldü. Cənubu İranın, şimalı isə Çar Rusiyasının tərkibinə qatıldı. Bu ağır şəraitə baxmayaraq, Azərbaycanın maarifpərvər ziyalıları ölkədə maarifçilik ideyalarını yaymağa çalışırdılar” [7, s.69]. Bu dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatı daözünəməxsusinkişaf yolu keçmişdir. Tədqiqat XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli simalarından biri olan Abbasqulu ağa Bakıxanov uşaq ədəbiyyatının təşəkkülündə və inkişafında mühüm rol oynamışdır. Qüdsi təxəllüsü ilə yazıb-yaradan A.Bakıxanov şair, yazıçı, alim, mütəfəkkir və tərcüməçi, eləcə də, Azərbaycanın ilk tarixçisi hesab olunur. Ədib sırf uşaqlar üçün nəsihətlər, təmsillər, mənzum hekayələr yazmış,buəsərlərdə ibrətamizmövzularatoxunmuşdur. “Xalqımızın ictimai, mədəni fikir tarixində böyük yer tutan A.Bakıxanov ədəbiyyatımızda maarifçiliyin əsas nümayəndəsi sayılır” [13, s.101]. Sənətkar gənc nəslin maariflənməsi,bilik və savad əldə etməsi üçün həm folklor, həm Azərbaycan klassiklərindən, həm də dünya ədəbiyyatından bəhrələnərək yeni-yeni əsərlər yaratmış, bir-birindən maraqlı, əxlaqi-didaktik mövzulara müraciət etmişdir. Onun “Kitabi Nəsihəti, “Təkhzibi-əxlaq” kitablarında toplanmış nəsihətlər yetişməkdə olan gənc nəslin mənən formalaşmasına, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə yiyələnməsinə yol açır. Abbasqulu ağanəsihətlərindədeyir: * Qəzəb vaxtı insanın halı pərişan olur. Özünü o halda hamı şeydən qırağa tut. Bir işi ki, eləmək istədin, qəzəbinsakit olandan sonra elə. *Bikarlıqdan qorx ki,hamı eyiblərdənpisdir. Bunu bilməlisənki,heçbirşey aləmdəbikar deyil. * O şey ki, özünə görə yaman sayırsan, özgənin haqqında rəva görmə, tainki onun cəzası özgədənsənəqayıtmasın. * Yaxşı əməldən iki dəfə ləzzət apararsan. Birisini o işi edən vaxtda, birisini də işin səmərəsi sənə yetişənzamanda [9, s.278-279-280]. A.Bakıxanovun nəsihətləri 5-ci sinif dərsliyinə də salınmışdır. Bu nəsihətləri qələmə almaqla ədib özündən əvvəlki ənənəni davam etdirmişdir. Ədibin “Elm və kamal əldə etməyi hər şeydən daha əziz tut. Çünki hər şeyi onlarınvasitəsilə əldə edirlər” [5, s.176]nəsihəti N.Gəncəvinin oğlu Məhəmmədəmüraciətləsöylədiyi fikrlərlə səsləşir. A.Bakıxanov nəsihətlərində gəncləri ədəb-ərkan sahibi olmağa, etik davranışlara, əxlaqi keyfiyyətlərə yiyələnməyə dəvət etmişdir: “Yalan danışmaqdan çəkin. Çünki hər kəs sənin bu xasiyyətini bilərsə, doğru sözünə də inanmaz” [5, s.176]. Göründüyü kimi, burada ədib “Yalançının evi yandı, heç kim inanmadı” atalar sözlərinə müraciət etmiş, bu fikri daha da www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 genişləndirmiş və kiçik məktəbyaşlı oxucunun anlam səviyyəsinə uyğun olaraq izah etməyə çalışmışdır. Ədibin fars