O'PKANING SURFACTANT TIZIMI BUZILISHI VA ULARNI KORREKSIYA QILISH YO'LLARI

Аннотация

The review discusses current data on the structure and function of the pulmonary surfactant system (PSS). The main chemical components of the PSS are phospholipids and specific surfactant proteins, the latter playing an important role in the effective functioning of the PSS. The causes and nature of alteration of the O’ST under various stress effects and forms of www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚРО –IQRO JURNALI –volume 16,issue02,2025 ISSN:2181-4341, IMPACT FACTOR( RESEARCH BIB )–7,245,SJIF–5,431 pulmonary pathology are considered. Violation of protease-antiprotease and oxidant-antioxidant homeostasis is the leading link in the pathogenesis of limitation of synthesis and increase in destruction or inactivation of alveolar surfactant with subsequent deficiency. Diffuse acute damage to the O’ST is the leading link in the pathogenesis of acute respiratory failure of various genesis, in particular, adult respiratory distress syndrome. The most promising method for correcting surfactant deficiency is surfactant replacement therapy. In some cases, it is possible to usesome non-specific means and methodsthat improve thecondition oftheO’ST. Key words: surfactant system, surfactant, stress, correction, surfactantopathy, pulmonary pathology. O'pkaning surfaktant moddasini o'rganish tarixi fundamental fan yutuqlarini amaliy tibbiyotga joriy etish samaradorligining yorqin namunasidir. Ilmiy forumlarda o’pka surfaktant (O’S) mavjudligini va uning fizik xususiyatlarining biologik ahamiyatini isbotlash kerak edi. O’pka surfaktant tizimining (O’ST) ko'p komponentli, murakkab tashkil etilgan tizim bo'lib, uning funktsiyasini tartibga solishda rol o'ynaydigan katta teskari aloqalar to'plamiga ega. O’pka surfaktant (O’S) bir nechta funktsiyaga ega alveolyar hujayralarning tez yangilanadigan sekretsiyasidir. Sog'lom odamning O’ST 2-toifa pnevmositlar, shuningdek, fosfolipidlar va oqsillardan tashkil topgan alveolyar epiteliyda monomolekulyar plyonka bilan ifodalanadi. Bronx o’pkalardagi yallig'lanish va gipoksiya O’S sintezi va tuzilishini buzadi - unda past molekulyar (ionogen kelib chiqishi), o'rta va yuqori molekulyar yuza-aktiv moddalar (YAM) paydo bo'la boshlaydi. Bunday o'zgarishlar O’S ning beqarorligi - ikkilamchi o'pka surfaktantopatiyasi sifatida tavsiflanishi mumkin [1]. Bir qator tadqiqotlar ko'pchilik bronxopulmoner patologik jarayonlar, bronxial astma [5], bronxoektatik kasalliklar [6] va chang patologiyasi [7,8,9] patogenezida O’ST o'zgarishining rolini ko'rsatdi. O'pka patologiyasining turli shakllarida surfaktant larning faolligi, qoida tariqasida, o'pkaning ekskretor funktsiyasining buzilishi va surfaktantlar sintezi jarayonlarini susayishi tufayli kamayadi; ikkinchisini ishlab chiqarishning pasayishi darajasi patologik jarayonning tabiati, uning davomiyligi, shuningdek, tananing kompensatsiya va himoya mexanizmlarining zo'ravonligi bilan belgilanadi. Surfaktant 2-toifa alveolyar hujayralarda (AL-2) va Klark hujayralarida sintezlanadi, u erda osmofil qatlamli tanachalar sifatida to'planishi va keyin ekzotsitoz orqali alveolyar bo'shliqqa ajralishi mumkin. Nafas olish harakati bilan bog'liq bo'lgan alveolalarning ichki yuzasi sohasidagi tsiklik o'zgarishlar paytida surfaktant asta-sekin parchalanadi va mayda pufakchalarga (vesikulalarga) aylanadi, ular AL-2 tomonidan resintez uchun ushlanadi yoki alveolar makrofag fagotsitoz tufayli nafas olish zonasidan butunlay chiqariladi. O’ST ning shikastlanishi nisbatan kamdan- kam hollarda birlamchi bo'ladi, masalan, o'pkaning tarkibiyva biokimyoviy etukligi tufayli yangi tug'ilgan chaqaloqlarning nafas olish etishmovchiligi sindromida yuzaga keladi. Aksariyat hollarda O’ST ning o'zgarishi o'pkada turli xil patologik jarayonlar bilan bog'liq: gipoperfuziya (shok, tromboz, emboliya va boshqalar), noto'g'ri shamollatish, endo- va ekzotoksinlar va metabolitlarning ta'siri, radiatsiya energiyasi, ozon, ovqatlanishning buzilishi va asab regulyatsiyasi va boshqa zararli omillar. Biroq, yaqin vaqtgacha O’Sni faqat antiatelektatik omil sifatida ko'rib chiqish odatiy hol edi. So'nggi yillarda bronxo-obstruktiv sindrom patogenezida, xususan, O’S ksenobiotiklar uchun to'siq bo'lib, chang zarralarini adsorbsiyalaydi va ularni proksimal yo'nalishda harakatga keltiradi, kislotali musinlar bilan komplekslar hosil qilib, bronxial sekretsiyalarni tozalashni ta'minlaydi - surfaktant, bakteritsid va detoksifikatsiya qiluvchi xususiyatlarga ega, o'pka mikrosirkulyatsiyasi tizimida filtratsiya bosimini ushlab turadi, alveolyar makrofaglar tomonidan sitokinlar ishlab chiqarishni ta]minlaydi va o'pka mikrosirkulyatsiya tizimining immun reaktsiyalarida ishtirok etadi. Bir qator tadqiqotlar stressli ta'sirlar - immobilizatsiya, gipoksiya, gipotermiya, kuchli jismoniy faoliyat, ochlik, suvsizlanish, ionlashtiruvchi nurlanish ostida o'pka kasalliklarining paydo bo'lishi yoki kuchayishiga olib www.wordlyknowledge.uz ILMIYMETODIK JURNAL JOURNAL OFIQRO –ЖУРНАЛ ИҚР