“ABDULLA AVLONIY: JADIDCHILIK HARAKATI VA MILLIY UYG‘ONISHDAGI O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek ma’rifatparvarligi tarixida alohida o‘rin egallagan jadid adibi, pedagog va jamoat arbobi Abdulla Avloniyning ilmiy-ma’rifiy merosi, jadidchilik harakatidagi faoliyati hamda milliy uyg‘onishdagi beqiyos o‘rni yoritilgan. Muallif tomonidan Avloniyning pedagogik, axloqiy, adabiy va ijtimoiy-siyosiy qarashlari chuqur tahlil qilinib, u yaratgan “Turkiy guliston yoxud axloq” va “Adabiyoti turkiy” kabi asarlarining tarixiy va ma’naviy ahamiyati ochib beriladi. Kalit so‘zlar: Abdulla Avloniy, jadidchilik harakati, Turkiy guliston, ma’rifatparvarlik, milliy uyg‘onish, pedagogika, teatr, yangi O‘zbekiston, ma’naviyat. XX asr boshlarida Turkiston ijtimoiy-siyosiy hayotida tub o‘zgarishlar yuz berdi. Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilgan musulmon xalqlari orasida milliy uyg‘onish, yangilanish, ilm-fan va ma’rifat orqali ozodlikka erishish g‘oyalari keng tarqala boshladi. Bu tarixiy davr — jadidchilik harakati deb nom oldi. Ushbu harakatning asosiy maqsadi xalqni johillikdan qutqarish, zamonaviy bilimlar orqali taraqqiyotga yo‘l ochish edi. Jadidchilik harakatining eng yirik va serqirra namoyandalaridan biri Abdulla Avloniy bo‘lib, u pedagog, adib, davlat arbobi va milliy uyg‘onish bayroqdori sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirdi. Abdulla Avloniy o‘zining ibratli hayoti, ilmiy-ma’rifiy qarashlari, jamoatchilik faoliyati, badiiy ijodi bilan nafaqat o‘z davrida, balki hozirgi O‘zbekiston mustaqilligiga zamin bo‘lgan ma’naviy uyg‘onish asoschilaridan biri sifatida qadrlanadi. Uning faoliyati bugungi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasida madaniyat, ta’lim va milliy o‘zlikni tiklashda asosiy tayanch g‘oyalardan biri sifatida baholanmoqda. Abdulla Avloniy 1878-yilda Toshkentda tug‘ilgan. Uning hayoti va faoliyati o‘sha davrdagi siyosiy bosim, mustamlakachilik va madaniy tazyiq ostida kechgan bo‘lsa-da, u o‘z xalqining savodxonligi, ongli jamiyat bo‘lishi uchun kurashgan. Yoshligidan boshlab, diniy va dunyoviy bilimlarni o‘zlashtirgan Avloniy dastlab xususiy maktablarda saboq bergan. Keyinchalik u o‘z maktabini ochib, jadid usulida ta’lim berishni yo‘lga qo‘ydi. Avloniy jadidchilik harakatining peshqadamlaridan bo‘lib, uning ta’lim tizimini isloh qilish, zamonaviy ilm-fan asosida yangi avlodni tarbiyalashga qaratilgan faoliyati tarixda muhim o‘rin tutadi. U “Turon”, “Shuhrat” kabi gazetalar orqali xalqnima’rifatga chaqirdi, teatr orqali ijtimoiy muammolarni ko‘tarib chiqdi. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq” asari yangi pedagogik fikrning asoslaridan biri hisoblanadi. Avloniy ta’limning yagona najot yo‘li ekanligini chuqur anglagan edi. U o‘z asarlarida yoshlarni axloqiy, ma’naviy va vatanparvar ruhda tarbiyalash g‘oyalarini ilgari suradi. “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida inson kamoloti, halollik, mehnatsevarlik, vatanga muhabbat kabi qadriyatlar targ‘ib qilinadi. Bu asar bugungi kun ta’lim tizimida ham dolzarb ahamiyatga ega. Abdulla Avloniy o‘zining dramatik asarlari orqali ham xalqni uyg‘otishga harakat qilgan. Uning “Advokatlik osonmi?”, “Vatan” kabi pyesalari ijtimoiy tanqid, islohot va ma’naviy uyg‘onishni o‘zida mujassam etgan. Avloniy teatrni “xalq maktabi” deb atagan va uni ma’rifat tarqatish vositasi sifatida ko‘rgan. 113 ` Avloniy XX asr boshlarida Turkistonda milliy erkinlik, til, madaniyat, milliy maktab, matbuot erkinligi kabi masalalarni ko‘tarib chiqqan eng ilg‘or fikrli ziyolilardan biri bo‘lgan. U xalqini o‘zligini anglashga, mustaqil fikrlashga undagan. Jadidlar qatori, u ham mustamlaka mafkurasiga qarshi turib, millat or-nomusi, sha’ni va kelajagi yo‘lida kurashdi. Mustaqillik yillarida Abdulla Avloniy merosi qayta tiklandi. Uning asarlari, pedagogik qarashlari, milliy g‘oyalari yangi O‘zbekistonning ma’naviy-ma’rifiy siyosatida o‘z aksini topmoqda. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan “Jadidlar merosi” davlat siyosati darajasiga ko‘tarilgan. Avloniy haykallari, muzeylari, nomidagi maktablar ochilgan, asarlari nashr etilgan. Abdulla Avloniy nafaqat o‘z davrining buyuk ma’rifatparvari, balki o‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onishiga zamin yaratgan, milliy tafakkur va zamonaviy islohotlar orasida mustahkam ko‘prik bo‘la olgan fidoyi siymodir. U jadidchilik harakati orqali xalqni jaholatdan nur sari yetaklashga bel bog‘lagan, ilm-fan, tarbiya va milliy o‘zlikni uyg‘unlashtirgan holda o‘zbek jamiyatining yangilanish modelini taklif qilgan. Uning “Turkiy guliston yoxud axloq”, “Adabiyot yoxud milliy she’rlar” kabi asarlari, maktab darsliklari va pedagogik faoliyati bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Avloniy faoliyatida din va ma’rifat o‘zaro ziddiyatda emas, balki uyg‘unlikda talqin etilgan: u diniy g‘oyalarning ijtimoiy foydasini ilgari surib, ilm bilan qurollangan musulmon jamiyatini orzu qilgan. Uning maktablari va darsliklari tufayli minglab o‘zbek bolalari savodli bo‘lgan, milliy ong uyg‘ongan, milliy madaniyatga bo‘lgan ishonch mustahkamlangan. Bugungi kunda O‘zbekiston taraqqiyotida ta’lim-tarbiya tizimining