LOTIN TILI TARIXI VA UNING BUGUNGI KUNDAGI AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada Lotin tilining qaysi tillar oilasiga mansubligi, uning kelib- chiqish tarixi, qo`llanilish davri haqida yoritib o`tilgan. Shuningdek, ushbu tilning bugungi kundagi ahamiyati, ayniqsa tibbiyot va huquq sohasida qo`llanilishi ham maqolada o`z aksini topgan. Kalit so`zlar. Lotin tili, Qadimgi Rim, Katolik cherkovi, Qadimgi davr, Lotin tili adabiyoti, Tibbiyot instituti. Annotation. In this article highlighted the language family of Latin, its history, period of use. The article also shows the importance of this language today, especially in the field of medicine and law. Keywords. Latin, Ancient Rome, Catholic Church, Ancient Period, Latin Literature, Institute of Medicine. Lotin tili - Qadimgi Rimda gaplashadigan italik filialining tili. Bugungi kunda ushbu til o'lik deb hisoblanadi, ya'ni bu dunyodagi har qanday fuqaroning ona tili emas. Keyinchalik, O'rta asrlarda, zamonaviy asr va zamonaviy davrda lotin tilidan foydalanish davom etdi, ammo ilmiy til sifatida va hozirgi kunda ham davom etmoqda. Ushbu tildan romantizm tillari sifatida tanilgan ko'plab Yevropa tillari yaratildi: Portugal, ispan, fransuz, italyan, rumin, galisya, kataloniya, asturon, aragon, valun, oksit, roman va dalmatian. Katolik cherkovi uni mahalliy tillardan tashqari liturgik til sifatida ham ishlatadi. Lotin tili — hind-yevropa tillari oilasining italiy tillari guruhiga mansub bo`lib, Italiyaning oʻrta qismidagi Latsiy viloyatida mil. av. 8-asrda yashagan lotin qabilasining tilidir. Lotin tilining asta-sekin Rim hududidan tashqariga tarqalishi va qadimgi Italiyaning boshqa tillarini siqib chiqarishi mil. av. 4—3-asrlarga toʻgʻri keladi. Apennin ya. o. ning lotinlashuvi (yunon tili hukmron boʻlgan Janubiy Italiya va Sitsiliya bundan mustasno) mil. av. 1-asrda yakunlanadi. Rim imperiyasining gullab-yashnashi, yangi-yangi mustamlakalarning bosib olinishi natijasida Lotin tili Shimoliy Afrika, Ispaniya, Galliya, Germaniya, Dunayboʻyi hududlariga tarqaladi. Lotin tilidagi eng qadimgi yodgorliklar mil. av. 3-asrga mansubdir. Rimliklar o'z asarlarini yozishda, asosan, yunon adabiyoti uslubidan foydalanganlar. Ular tarix, komediya, satira, she'riyat, fojia va ritorika o'rtasida juda ko'p sonli kitoblar yaratib, buyuk meros qoldirdilar. Rim imperiyasi qulaganidan keyin ham lotin tili hali ham katta ahamiyatga ega edi. Lotin adabiyotini ikkita buyuk davrga bo'lish mumkin: ibtidoiy adabiyot va mumtoz adabiyot. Birinchi davrdan atigi bir nechta asar qolgan. Ayni paytda yozuvchilar Pauto va Terenslar nafaqat o'z davrlari, balki hamma davrlar uchun adabiy mahsulot jihatidan eng mashhurdir. 83 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Shuningdek, mumtoz adabiyotdan juda ko'p jildlar qolmagan, ammo ba'zi asarlar asrlar o'tib qayta kashf etilgan. Ushbu ikkinchi bosqich Lotin adabiyoti uchun sammit deb hisoblanadi va ikkiga bo'linadi: Oltin asr va Kumush asr. Ikkinchi asrning o'rtalaridan keyin yozilgan barcha narsalar ko'pincha e'tiborsiz qoldiriladi va obro'sizlantiriladi. Vaqt rivojlanib, lotin tili o`lik tilga aylanguncha kuchini yo'qotdi, hech qachon foydalanishni to'xtatmadi. Bugungi kunda u nafaqat katolik cherkovining liturgik tili sifatida, balki boshqa narsalar qatorida hayvonot va o'simlik dunyosini nomlash uchun ham ilmiy til sifatida ishlatiladi. Qadimgi davr Lotin tili tarixi bir-biridan u yoki bu darajada farqlanuvchi 5 ta davrga ajratiladi: 1) eng qadimgi Lotin tili davri (mil. av. 6—4-asrlar); 2) klassik davrgacha boʻlgan Lotin tili davri (mil. av. 3—2-asrlar, adabiy Lotin tilining shakllanish vaqti); 3) klassik, «oltin» Lotin tili davri (mil. av. 1-asr, juda boy leksika va rivojlangan adabiyoti bilan ajralib turadi); 4) klassik davrdan keyingi «kumush» Lotin tili davri (mil. 1-asr, adabiy tilning fonetik va morfologik meʼyorlari uzil-kesil shakllandi); 5) soʻnggi bosqichdagi Lotin tili (2 — 6-asrlar; yozuv tili bilan xalq-soʻzlashuv tili- «xalqona lotin» oʻrtasida tafovut paydo boʻldi). 5-asrda Rim imperiyasi qulaganidan keyin xalq-soʻzlashuv tilining mintaqaviy farqlanishi tezlashib, bu narsa 9-asrga kelib alohida, mustaqil roman tillarining (italyan, fransuz, portugal, ispan, rumin, moldavan va b.) paydo boʻlishiga olib keldi. Yozma Lotin tilining birligi saqlanib qoldi, u leksik jihatdan rivojlanishda davom etdi, klassik Lotin tilining asosiy lugʻat tarkibi va grammatik qurilishi barqarorlashdi. Adabiy Lotin tili tarqalgan barcha hududlarda u maʼmuriy boshqaruv, savdo-tijorat, maktab tili edi; oʻrta asrlarda butun Gʻarbiy Yevropa umumiy yozuv tili boʻlib qoʻllandi; 18—19-asrlargacha diplomatiya, ilm-fan va falsafa tili, 20-asrda esa katolik cherkovi tili, Vatikanning (italyan tili bilan birga) rasmiy tili boʻlib qoldi. Lotin tili Yevropa madaniyati rivojida ulkan rol oʻynadi. Yevropa tillaridagi siyosiy, ilmiy va texnik terminologik tizimlarning leksik jihatdan boyishi va koʻpayib borishiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Lotin tili qadimiy hind-yevropa tillariga xos, uni xett tili, hind-eron, kelt t