INGLIZ VA QORAQALPOQ ADABIYOTIDA TA’M SEZISHNI IFODALASHNING AHAMIYATI

Аннотация

Ushbu maqolada ta’m obrazlari orqali lingvistik mexanizmlar o‘rganilib, tilning yorqin ta’m sezgilarini uyg‘otishi ko‘rib chiqiladi. Tilshunoslik va ta’mni idrok etishning o‘zaro bog‘liqligi haqida to‘liq tushuncha berish uchun sohadagi yetakchi tadqiqotchilarning asarlariga murojaat qilinadi va misollar orqali talqin qilinadi. Kalit so‘zlar: ta’m obrazlari, maza, metafora, o‘xshatish, tasviriy so‘zlar. Ta’m tasavvuri ta’mni fikran ifodalashdan iborat bo‘lib, ko‘pincha til yordamida amalga oshiriladi. Tilshunoslar va kognitiv olimlar obrazli tilning ta’m sezgilarini qanday uyg‘otishi, o‘quvchi va tinglovchilarning tajribasiga qanday ta’sir qilishini o‘rganib chiqdilar. Ushbu maqolada ta’m obrazlarini tilshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganishga qo‘shilgan muhim hissalar ko‘rib chiqilib, taniqli olimlarning ishlari yoritilgan. Tadqiqotning obyekti sifatida Jorj R.R. Martinning “Muz va olov qo‘shig‘i” turkumiga kiruvchi “Ajdarlar bilan raqs” va M.Nizanovning “Oxirat uyqusi” asarlari tanlangan. Bir qator tadqiqotchilar tilning ta’m tasavvurlarini uyg‘otishi mumkinligini tushunishga katta hissa qo‘shdilar. Rozinning ovqatni afzal ko‘rish psixologiyasi bo‘yicha ishi til signallari ta’mni idrok etishga qanday ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlaydi. Uning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, tasviriy til ta’mlarning qabul qilinadigan intensivligi va sifatini o‘zgartirishi mumkin. [2, 398]. Metafora va o‘xshatish: Metafora va o‘xshatishlar ta’m obrazlarini yaratishda kuchli vosita hisoblanadi. Lakoff va Jonson (1980) kabi olimlar o‘zlarining “Biz yashaydigan metaforalar” nomli asosiy asarlarida metaforalar hissiy tajribalar haqidagi tushunchamizni qanday shakllantirishi haqida so‘z yuritganlar. Masalan, taomni “ta’mlar simfoniyasi” deb ta’riflashda ta’mni yaxshilash uchun eshitish tasvirlaridan foydalaniladi [4, 304]. Masalan: “The bread was stale and hard as a board, but he gnawed on it anyway. [5, 290]. Bu yerda Martin qahramon iste’mol qiladigan yoqimsiz ovqatni tasvirlash uchun salbiy ta’m obrazlaridan foydalanadi. “The bread was stale and hard as a board (Taxta kabi qotib qolgan va qattiq)” deb o‘xshatish, oziq-ovqatning sifatsizligini ta’kidlaydigan hissiy tajribani uyg‘otadi. Bu tasvir nafaqat taomning ta’mi va tuzilishini ifodalaydi, balki qahramon boshdan kechirgan og‘ir sharoitlarni ham aks ettiradi, o‘quvchining hamdardligi va voqeaga chuqurroq kirishini kuchaytiradi. “Tyrion sipped his wine, feeling the warmth spread through his chest and belly. It was a rich red Arbor vintage, smooth as summer silk.” [5,158] Bu parchada Martin vino ichishning sifati va tajribasini ifodalash uchun ta’m obrazlaridan foydalanadi. “A rich red Arbor vintage (boy qizil Arbor vintage)” o‘quvchining ta’m sezgisiga mos keladigan chuqur, to‘liq sharobga ishora qiladi. Uni o‘xshatish orqali “smooth as summer silk (yozgi ipakdek silliq)” deb ta’riflashda taktil va ta’m obrazlari uyg‘unlashib, uning yoqimli tuzilishi va iste’molga qulayligi ta’kidlanadi. Tironning ko‘kragi va qorni orqali tarqalayotgan 129 iliqlik hissiy tajribani o‘quvchiga vinoning tinchlantiruvchi ta’sirini deyarli his qildirishni yanada kuchaytiradi. Tasviriy sifatlar: Ta’m sezgilarini ifodalashda aniq va yorqin sifatlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Ayxenvald “Areal diffuziya va genetik meros: qiyosiy tilshunoslik muammolari" asarida turli tillarda ma’lum ta’mlarga madaniy e’tiborni aks ettiruvchi ta’mni tavsiflash uchun o‘ziga xos sifatlar mavjudligini o‘rganadi [1, 94]. Ta’m tasvirlari nuqtai nazaridan, tavsif quyidagilarni ta’kidlash orqali ta’m hissini rag‘batlantiradi: • Qadrdon va madaniy ahamiyatga ega taom bo‘lgan bo‘g’irsoqning o‘zi. • Tayyorlash jarayoni, bu uning ta’mi, tuzilishi va hidiga ishora qiladi, bularning barchasi to‘liq hissiy tajribaga hissa qo‘shadi. Obrazlar ta’mli va qoniqarli narsa kutishni uyg‘otadi, bu esa o‘quvchilarga bo‘g’irsoqning qarsildoq tuzilishi va mazali ta’mini tasavvur qilish imkonini beradi. Bu o‘quvchining o‘xshash taomlar haqidagi hissiy xotirasini ishga soladi, bu esa ta’m elementi orqali manzarani yanada yorqinroq qiladi. Ta’mlarni boshqa hissiy tajribalar orqali tasvirlashni o‘z ichiga olgan sensor tildan foydalanish yana bir samarali usul hisoblanadi. Ullmann (1962) “Semantics: An Introduction to the Science of Meaning” asarida multisensor ta’m obrazini yaratishga yordam beradigan “o‘tkir pishloq” yoki “silliq shokolad” kabi kross-modal hissiy tavsiflarni muhokama qiladi. Masalan, “They brought in trays of steaming pork pies, brown and crusty, and stuffed with carrots, onions, and turnips, alongside roast chickens, crisped to a golden brown and swimming in their own juices.” [5; 286]. Ushbu parchada Martin ziyofatni tasvirlash uchun ijobiy ta’m tasvirlaridan foydalanadi. “steaming pork pies (bug‘lanayotgan cho‘chqa go‘shti piroglari)” iliqlik va yangi pishirilgan taom hissini uyg‘otadi, “brown and crusty (jigarrang va qo‘pol)” esa piroglarning jozibali tuzilishini ta’kidlaydi. “carrots, onions, and turnips (s