G’O’ZANING G.HIRSUTUM L TURIGA MANSUB NAV VA NAMUNALARI ISHTIROKIDA OLINGAN F1-F4 DURAGAYLARIDA BOSH POYA BALANDLIGI BELGISINING IRSIYLANISHI, O’ZGARUVCHANLIGI VA SHAKLLANISHI

Аннотация

В данной статье приведён анализ наследования, изменчивости и формирования признака высоты главного стебля у гибридов F –F , полученных с участием 1 4 сортов и образцов хлопчатника вида G. hirsutum L. По результатам исследования по признаку высоты главного стебля были отобраныгибридныекомбинации F C-6580 × Saenr 4 Pena-85 (M = 115,30 см) и F Nam-77 × Saenr Pena-85 (M = 113,80 см), которые превзошли 4 стандарт и другие гибридные комбинации, и будут изучаться в дальнейшем как семейственныелинии. Ключевые слова: хлопчатник, G. hirsutum L., сорт, вид, образец, гибрид, признак, высота главного стебля,наследование,изменчивость,формирование. Kirish. Bugungi kunda paxta yetishtiruvchi davlatlarda mavjud g‘o‘za genofondidan foydalanish asosida paxtachilikni rivojlantirish, xususan hosildorlikni oshirish va tola sifatini yaxshilashga doir ilmiy izlanishlar dolzarbligini yo‘qotmagan [2]. Ma’lumki, dunyodagi paxta yetishtiruvchi 187 PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI https://worldlyjournals.com davlatlar 100 dan ortiq bo‘lib [3], O‘zbekiston paxta maydoni bo‘yicha 2019-2020 yillarda 6- o‘rinda, tolahosildorligi bo‘yicha esa, 10-o‘rinda (0,75t./ga.) joylashgan [4]. G‘o‘za populyatsiyalarining morfologik belgilaridan hisoblangan bosh poya balandligi ko‘rsatkichlari xo‘jalik uchun alohida ahamiyat kasb etadi. Chunki, o‘simliklarda bosh poyaning baland bo‘lishi ularni parvarishlash va hosilini yig‘ib olishda bir qator qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi [1]. Shuning uchun ham genetik-seleksion tadqiqotlarda soha olimlari tomonidan g‘o‘za o‘simligining birqator muhim belgilari qatorida uning bosh poya balandligi ko‘rsatkichlariga ham alohida ahamiyat qaratiladi. Olib borilgan tadqiqotlarda ham g‘o‘zaning bosh poya balandligi bo‘yicha ota-ona va duragay avlodlarda boshpoya balandligining irsiylanishi, o‘zgaruvchanligi va shakllanishi alohidayoritiladi. Tadqiqot usullari va obekti. Tadqiqotda dala tajribalari ToshDAU ning dala tajriba maydonida olib borildi. Tadqiqot ob’yekti sifatida mahalliy va xorijiy nav va namunalar hamda ularni juft duragaylash asosida olingan F -F duragaylari ishtirok etdi. Andoza nav sifatida C-6524 navidan 1 4 foydalanildi. Tadqiqotlarda agrotexnik tadbirlar O‘zPITI da ishlab chiqilib tasdiqlangan agrotexnik tadbirlar doirasida olib borildi [5]. Dala sharoitida chigitlar 60x20-1 tartibda, 3-4 sm chuqurlikda va har bir uyaga 3, 4 tadan ekildi. Variantlar 3 takrorlanishda, rendomizatsiya usulida joylashtirildi. Tajribalar asosida olingan natijalar B.A.Dospexov [6] uslubida statistik ko‘rsatkichlarning kattava kichik tanlanmalarida ishlovdan o‘tkazildi. Tadqiqot natijalari. Tadqiqotda G.hirsutum L. turiga mansub nav va namunalarning suv tanqisligiga bardoshliligini oshirishda sintetitik seleksiya uslublaridan biri - juft duragaylashdan foydalanildi. Juft duragaylash asosida olingan F -F o’simliklarining morfobiologik belgilari ota- 1 4 ona shakllariga va andoza navga taqqoslab tahlil qilindi. Dala tajribalarida ota-ona shakllari va duragay kombinatsiyalar ikki xil muhitda ya’ni optimal sug’orish va suv tanqisligi rejimada olib borildi hamda ushbu ikki xil muhitda olingan fenologik va qimmatli xo’jalik belgilari bo’yicha olingan natijalar statistik tahlil qilinib, qimmatli xo’jalik belgilarini bilan uyg’unlashgan suv tanqisligiga bardoshli bo’lgan oilalarajratib olindi. Tajribada fenologik kuzatuvlar davomida “bosh poya” balandligi tahlil qilindi. Ma’lumki, g’o’zada bosh poyaning balandligi o’rtacha (100-120 sm oralig’ida) va tarvaqaylanmagan shoxlanishda bo’lishi (kompaktniy) o’simlikning hosildorligiga ta’sir qiladi va moshina terimiga qulay bo’ladi. Bosh poya balandligi, gʻoʻzada birinchi ko’chat chiqqandan boshlab 20-30 kun oralig’ida 10-20 sm atrofida bo’ladi. Vegetatsiya davrining 70 sm gacha åtadi. Gullash va ko’saklash bosqichida to’liq rivojlangan bosh poya balandligi 100-120 sm ba’zi hollarda 150 sm gacha åtadi (madaniy tatraploid g’o’za turlarida). O’simlikda bosh poya balandligi navning irsiy xususiyatiga, agrotexnikatadbirlariga vatuproq-iqlim sharoitiga bog’liq. Optimal muhitda ota-ona shakllari va F duragaylarida morfo-biologik belgilaridan bosh poya 1 balandligi belgisining irsiylanishi va o’garuvchanligi tahlili qilindi. Bunga ko’ra, belgi bo‘yicha o‘rtacha hisobga olinganda eng yuqori ko‘rsatkich andoza C-6524 naviga nisbatan ona shakllaridan –Saenr-Pena-85 (M=118,27sm)vaCatamarca-811 (M=112,05) namunalarida kuzatilgan bo’lsa, otalik shakllari orasida C-6580 navida (M=110,64 sm) qayd etildi. F 1 duragaylari orasida esa, ota -ona shakllaridan ustun bo’lgan duragaylar qayd etilmadi. Eng yuqori ko’rsatkich F C-6580 xSaenr Pena-85 (M=115,36 sm) hamda F Nam-77 x Saenr Pena-85 1 1 (M=115,45 sm)duragay kombinatsiyalaridakuzatilgan bo’lsa,F SultonxAcala-40 (95,46 1 sm)duragay kombinatsiyasida boshqaduragaylarga nisbatan past bo’ylilik qayd etildi (1-jadval). Variatsiya koeffitsenti (V%), boshlang’ich ashyo va duragay kombinatsiyalarda 3,67-14,40% oralig’idao’zgarib turdi. 188 PEDAGOGIK