MAKROIQTISODIYOTNING ZAMONAVIY STRATEGIK YO‘NALISHLARI

Аннотация

Maqolada narxni shakllantirishning asosiy tamoyillari, ya’ni erkin bozor tamoyillari asosidagi narxlar, ularning shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar va narxlar ustidan davlat nazoratining roli tahlil qilinadi. Raqobatli va tartibga solinadigan bozorlarda narx shakllanishining farqli jihatlari, shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega tovar va xizmatlar narxini tartibga solishdagi davlat siyosati muhokama qilinadi. Kalit so‘zlar: narx shakllanishi, bozor mexanizmi, davlat nazorati, tartibga solinadigan narxlar, monopoliya, inflyatsiya, iqtisodiy siyosat. Annotation. The article analyzes the basic principles of price formation, that is, prices based on the principles of the free market, the factors affecting their formation and the role of state control over prices. In competitive and regulated markets, different aspects of price formation are discussed, as well as public policy in regulating the cost of socially significant goods and services. Key words: price formation, market mechanism, state control, regulated prices, monopoly, inflation, economic policy. Narx iqtisodiy kategoriyalarning markazida turadigan tushunchadir. U bozor munosabatlari orqali shakllanadigan va tovarlar bilan xizmatlarning qiymatini ifodalovchi vositadir. Narxlar ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va davlat o‘rtasidagi iqtisodiy aloqalarning muvofiqlashtiruvchisi sifatida xizmat qiladi. Iqtisodiy tizimda narx shakllanishi, odatda, bozor mexanizmi orqali amalga oshiriladi, biroq ayrim holatlarda davlat tomonidan ham nazorat qilinadi. Mazkur maqolada narxni shakllantirish tamoyillari va uning ustidan davlat nazoratining zaruriyati iqtisodiy nazariyalar va amaliy misollar asosida ko‘rib chiqiladi. Narxni shakllantirish jarayoni iqtisodiyotda taklif va talab munosabatlariga asoslanadi. Quyidagi tamoyillar narx shakllanishi asosini tashkil etadi: 1. Bozor tamoyili Bozor iqtisodiyotida narxlar taklif va talabning o‘zaro ta’siri orqali belgilanadi. Agar biror mahsulotga talab ortsa, uning narxi ko‘tariladi, taklif ko‘paysa, narx pasayadi. Bu tamoyil narxlarni moslashuvchan va erkin iqtisodiy sharoitda moslasha olishiga imkon yaratadi. 151 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 2. Chegara mahsuldorlik tamoyili Neoklassik iqtisodiy nazariyaga ko‘ra, narx har bir tovarning chegaraviy foydaliligiga (ya'ni qo‘shimcha bir birlik iste’mol qilganda keltiradigan foydasiga) mos keladi. Bu tamoyil iste’molchining tanlovini ifodalaydi. 3. Raqobat tamoyili Bozorda raqobat mavjud bo‘lsa, narxlar odatda adolatli va samarali shakllanadi. Monopoliyalar yoki oligopoliyalar bozorni nazorat qilganda, narxlar sun’iy oshirilishi yoki pasaytirilishi mumkin. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ham ba’zi sohalarda davlat narx shakllanishiga aralashadi. Buning asosiy sabablari: Ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlar (non, elektr energiyasi, dori vositalari va h.k.) narxini tartibga solish; Monopoliyalarning narx siyosatini cheklash; Inflyatsiyani jilovlash; Tashqi iqtisodiy zarbalarni yumshatish. Nomukammal raqobat sharoitida narxlar. Bozorning nomukammalligi — ya’ni raqobat yetishmasligi, asimmetrik axborot yoki kartel kelishuvlar narx shakllanishini buzadi. Bu holatda davlat aralashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Inflyatsiya va narx siyosati. Inflyatsiya sharoitida narxlar keskin o‘zgaradi. Markaziy bank va moliya organlari inflyatsiyani jilovlash uchun pul- kredit va fiskal siyosatni qo‘llaydi. Jumladan, asosiy stavkani ko‘tarish yoki subsidiya miqdorini o‘zgartirish orqali narxlar barqarorligini saqlashga harakat qilinadi. Raqamli iqtisodiyotda narx shakllanishi. Raqamli texnologiyalar va onlayn platformalar (masalan, Uber, Yandex Go) narxlarni avtomatik algoritmlar asosida shakllantirmoqda. Bu esa davlatning an’anaviy nazorat usullarini yangilash zaruratini yuzaga keltiradi. O‘zbekiston tajribasi va islohotlar yo‘nalishlari. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda narx liberallashuvi bo‘yicha keng qamrovli islohotlar olib borilmoqda. Elektr energiyasi, gaz, dori vositalari kabi strategik tovarlar uchun narxlar bosqichma-bosqich bozorga moslashtirilmoqda. Masalan, 2023-yil 1-yanvardan boshlab benzin narxi bozor kursi asosida shakllanmoqda. Bu esa davlat subsidiyalarining qisqarishiga, byudjet barqarorligiga va iste’molchi harakatlarining bozor tamoyillari asosida shakllanishiga olib kelmoqda. Xulosa. Narxlar — iqtisodiyotni boshqarishdagi muhim indikatorlardan biridir. Ularning adolatli shakllanishi uchun quyidagilar tavsiya qilinadi: 152 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 1. Raqobat muhitini mustahkamlash – sun’iy narxlar shakllanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun. 2. Davlat aralashuvini muvozanatlash – faqat ijtimoiy ahamiyatga ega sohalarda. 3. Narx monitoringi tizimini raqamlashtirish – tezkor tahlil va nazorat uchun. 4. Iqtisodiy savodxonlikni oshirish – iste’molchilar bozor narxlariga ongli yondashishi uchun. Shuningdek, narx shakllanishining shaffofligi, ochiq statistik ma’lumotlarning mavjudlig