Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025
TOVUSH VA FONEMA
TOVUSHVA FONEMA · Otamurodova Charos Odilboyqizi
Международный научный журнал · 2026
Аннотация
Ushbu maqolada fonetika va fonologiya fanlari doirasida "tovush" va "fonema" tushunchalarining nazariy asoslari, ularning farqlari va o‘zaro munosabati atroflicha yoritilgan. Tovush – bu nutq jarayonida hosil bo‘ladigan fizik hodisa bo‘lib, u fonetika fanining asosiy obyektidir. Fonema esa til tizimida so‘z ma’nosini farqlovchi eng kichik birlik bo‘lib, fonologiya fanining markaziy tushunchasidir. Maqolada ushbu birliklarning o‘zaro bog‘liqligi, O‘zbek tilidagi tovushlar va fonemalar tizimi, fonologik jarayonlar, allofonlar, minimal juftliklar asosida fonemalarni aniqlash kabi muhim masalalar keng yoritilgan. Kalit so‘zlar:Tovush, fonema, fonetika, fonologiya, artikulyatsiya, akustik, auditor, allofon, minimal juftlik, fonotaksis, fonologik tizim, assimilyatsiya, dissimilyatsiya, eliziya, metateza, O‘zbek tili. ANNOTATION: This article comprehensively covers the theoretical foundations of the concepts of "sound" and "phoneme" within the disciplines of phonetics and phonology, their differences and interrelationships. Sound is a physical phenomenon that occurs during speech, and it is the main object of phonetics. Phoneme is the smallest unit that distinguishes the meaning ofa word in the language system, and is the central concept of phonology. The article extensively covers important issues such as the interrelationship of these units, the system of sounds and phonemes in the Uzbek language, phonological processes, allophones, and the identification of phonemes based onminimalpairs Keywords:Sound, phoneme, phonetics, phonology, articulation, acoustics, auditor, allophone, minimal pair, phonotaxis, phonological system, assimilation, dissimilation, elision, metathesis, Uzbek language. .АННОТАЦИЯ: В данной статье подробно рассматриваются теоретические основы понятий «звук» и «фонема» в рамках дисциплин фонетики и фонологии, их различия и взаимосвязи. Звук — это физическое явление, возникающее во время речи, и является основным объектом фонетики. Фонема — это наименьшая единица, выделяющая значение слова в системе языка, и является центральным понятием фонологии. В статье подробно рассматриваются такие важные вопросы, как взаимосвязь этих единиц, система звуков и фонем в узбекском языке,фонологические процессы, аллофоны и идентификация фонем на основе минимальныхпар. Ключевые слова:Звук, фонема, фонетика, фонология, артикуляция, акустика, аудитор, аллофон, минимальная пара, фонотаксис, фонологическая система, ассимиляция, диссимиляция,элизия,метатеза,узбекскийязык. Fonetika va fonologiyaning umumiy ko‘rinishi.Fonetika va fonologiya – tilshunoslik fanining eng muhim va asosiy bo‘limlaridan hisoblanadi. Fonetika til tovushlarini o‘rganadi – ya’ni ular 21 PEDAGOGIK ISLOHOTLAR VA ULARNING YECHIMLARI https://worldlyjournals.com qanday hosil qilinadi (artikulyatsiya), qanday eshitiladi (auditor), qanday fizik xossalarga ega (akustik) vaqanday transkripsiyalanadi.Fonetikaning uch asosiy sohasi mavjud: 1.Artikulyatsion fonetika–tovushlar qanday paydo bo‘lishinio‘rganadi. 2.Akustik fonetika –tovushlarning fizik, fizik-akustikxossalarini o‘rganadi. 3.Auditorfonetika –inson qulog‘i orqali tovushlarningqanday qabul qilinishinitahlil qiladi. Fonologiya esa nutq tovushlari ichida faqat ma’noni farqlash xususiyatiga ega bo‘lganlarini – fonemalarni –o‘rganadi. Fonologiya fonetik birliklarning ma’nofarqlash vazifasiga urg‘uberadi. Tovush – bu inson tomonidan real talaffuz qilinadigan fizik birlikdir. Masalan, biz “ota” so‘zini aytganda, [o], [t], [a] kabi tovushlar chiqadi. Bu tovushlar og‘iz bo‘shlig‘i orqali chiqariladi va ularni eshitish, o‘lchash mumkin. Tovushlar yozuvda kvadrat qavs ichida belgilanadi: [k], [a], [ʃ] va h.k. Fonema – bu ma’noni farqlash xususiyatiga ega bo‘lgan til birliklaridir. Masalan: /k/, /t/, /a/. Fonemalar yozuvda ikki qiyshiq chiziq ichida ifodalanadi. Har bir fonema bir yoki bir nechta allofonlarga ega bo‘lishi mumkin. Fonemalar inson tilidagi so‘zlarni boshqa so‘zlardan farqlash imkonini beradi.Masalan, “kul” va “gul” so‘zlari o‘rtasidagi farq – /k/ va /g/ fonemalari bilan belgilanadi. Bu fonemalar so‘zning ma’nosini butunlay o‘zgartirib yuboradi. Allofon – bu bir fonemaning talaffuzdagi real shakllaridir. Ular fonetik kontekstga bog‘liq ravishda hosil bo‘ladi. Masalan, ingliz tilida /l/ fonemasi ikki xil talaffuzga ega bo‘lishi mumkin: [l] (yorug‘) va [ɫ] (qorong‘i). Bular bir fonemaning allofonlari bo‘lsa-da, so‘z ma’nosini o‘zgartirmaydi.O‘zbek tilida ham ba’zi fonemalar kontekstdan kelib chiqib turlicha aytiladi, lekin butalaffuz o‘zgarishlari so‘zma’nosiga ta’sirqilmaydi. Minimal juftlik – bu ikki so‘zdan iborat juftlik bo‘lib, ular faqat bitta tovush/fonemasi bilan farqlanadi va shu fonema orqali ikkiso‘zning ma’nosi ham farq qiladi.Masalan: “bor”/ “zor” →/b/va /z/ “ol” / “el”→/o/ va/e/ “kitob” /“hitob” →/k/va /h/ Minimal juftliklar fonemani aniqlashda eng muhimfonologik usullardan biridir. O‘zbek tilidagi tovushlartizimi O‘zbek tilida6taunli fonemava 23taasosiy undoshfonema mavjud: Unlila
Доказательный фрагмент
«Ushbu maqolada fonetika va fonologiya fanlari doirasida "tovush" va "fonema" tushunchalarining nazariy asoslari, ularning farqlari va o‘zaro munosabati atroflicha yoritilgan.»
Образец извлечения
Демо-превьюUshbu maqolada fonetika va fonologiya fanlari doirasida "tovush" va "fonema" tushunchalarining nazariy asoslari, ularning farqlari va o‘zaro munosabati atroflicha yoritilgan. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Sound, phoneme, phonetics, phonology, articulation, acoustics, auditor, allophone, fonetika, assimilyatsiya, minimal juftlik, fonotaksis, Tovush, allofon, dissimilyatsiya, O‘zbek tili., akustik, eliziya, metateza, fonema, fonologiya, artikulyatsiya, fonologik tizim
Смежные источники
Общество и инновацииKhosiyat MAMATKULOVA2024
Академические исследования в современной наукеKhudaiberdiyeva Arafat Israilovna, Ph.D Professor hudayberdiyevaarofat@gmail.com +12026
Научные статьиI.B.Yangiboyev, E.X.Berdanov +22025