KORXONALARNING EKOLOGIK MAS'ULIYATI: IJTIMOIY VA HUQUQIY YONDASHUVLAR

Аннотация

Ushbu maqolada korxonalarning ekologik mas'uliyati tushunchasi ijtimoiy va huquqiy nuqtayi nazardan yoritiladi. Ekologik muhitga zarar yetkazayotgan ishlab chiqaruvchi subyektlarga nisbatan davlat va jamiyat tomonidan qo‘llanilayotgan nazorat mexanizmlari tahlil qilinadi. Korxonalarning ijtimoiy mas'uliyat doirasida ekologik barqarorlikni ta'minlashdagi roli, shuningdek, huquqiy javobgarlik shakllari – jarima, to‘lovlar, sud tartibidagi choralar – chuqur o‘rganiladi. Xulosa sifatida, korxonalarni ekologik jihatdan mas'uliyatli yuritishga undovchi kompleks yondashuvlar taklifqilinadi. Kalit so‘zlar: Ekologik mas'uliyat, korxonalar, huquqiy javobgarlik, ijtimoiy yondashuv, atrof- muhit,barqaror ishlab chiqarish, ekologik audit. Sanoat ishlab chiqarishi, iqtisodiy o‘sish va texnologik taraqqiyot bilan birga atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘lamini kengaytirmoqda. Bugungi kunda korxonalar tomonidan atmosferaga chiqindilar chiqarilishi, suv resurslarining ifloslanishi, yer osti boyliklarining haddan ortiq ekspluatatsiyasi, biologik xilma-xillikning kamayishi eng dolzarb ekologik muammolardan hisoblanadi. Bunday vaziyatda korxonalar faqat iqtisodiy manfaat emas, balki ekologik barqarorlik oldida ham mas'uliyatli bo‘lishi lozim. Shu boisdan, ijtimoiy va huquqiy yondashuvlar orqali ularning javobgarligini oshirishglobal va milliy siyosatning ustuvoryo‘nalishiga aylanmoqda. Tadqiqotdaquyidagi usullardan foydalanildi: Huquqiy tahlil – O‘zbekiston Respublikasi Ekologik kodeksi, “Korxonalar to‘g‘risida”gi qonun,xalqaro ekologik konvensiyalar tahlil qilindi. Tizimli yondashuv – korxona faoliyatining ekologik, iqtisodiy va ijtimoiy jihatlari uzviy bog‘lanishdao‘rganildi. Qiyosiy huquq – ekologik mas'uliyat bo‘yicha Yevropa Ittifoqi va Osiyo davlatlari tajribasi solishtirildi. Tahliliyusul–mavjud muammolarva samarali yondashuvlar asosidatakliflar ishlab chiqildi. Ekologik mas'uliyat – bu korxonaning ishlab chiqarish jarayonida atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish, chiqindilarni kamaytirish, resurslardan oqilona foydalanish va barqaror rivojlanishga hissaqo‘shish majburiyatidir. Uikki asosiy yo‘nalishdanamoyon bo‘ladi:  Ijtimoiy yondashuv: ichki tashabbus, jamoatchilik oldidagi mas'uliyat, ekologik hisobotlar,“yashil texnologiyalar”ga o‘tish.  Huquqiy yondashuv: davlat tomonidan belgilangan majburiyatlar, ruxsatnomalar, ekologiknormativlar, javobgarlik choralarinibajarish. 146 IYUL ANDIJON,2025 Mavjud qonunchilikbazasi ILM FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI O‘zbekiston Respublikasi Ekologik kodeksi (2023) va “Chiqindilar to‘g‘risida”gi Qonun korxonalargaquyidagi majburiyatlarni yuklaydi:  Atrof-muhitgata’sirni baholash (ATM) o‘tkazish;  Ekologik ruxsatnomalarsizfaoliyatni boshlamaslik;  Davlat ekologik nazoratigabo‘ysunish;  Ekologik to‘lovlarni o‘zvaqtidaamalga oshirish;  Ekologik audit o‘tkazish. Korxonalarning ijtimoiy ekologiktashabbuslari So‘nggi yillarda ayrim yirik korxonalar:  Qayta tiklanuvchienergiya manbalarini joriy qilmoqda;  O‘zchiqindilarini qayta ishlash liniyalarini qurmoqda;  Yashil hisobotlar(ESGreport) taqdim etmoqda;  “Yashil kredit” yoki ekologik obligatsiyalar orqali sarmoya jalb qilmoqda. Ammo bu amaliyotlar asosan yirik va eksportga yo‘naltirilgan korxonalarda ko‘zga tashlanadi. Kichik vao‘rta biznesdaekologik mas'uliyat past darajada qolmoqda. Ekologikjavobgarlik turlari Korxonalaruchun ekologik javobgarlik huquqiyjihatdan quyidagicha tasniflanadi:  Ma’muriy javobgarlik: ruxsatsiz ifloslantirish, me’yorlardan oshib chiqindilar chiqarish uchun jarimalar.  Fuqaroviy javobgarlik: atrof-muhitga yetkazilgan zarar uchun tovon to‘lash majburiyati.  Jinoiy javobgarlik: ataylab yoki yirik zarar yetkazilgan holatlarda rahbarlarga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atish. Jamoatchilikishtiroki vafuqaroliknazorati Ijtimoiy mas'uliyatni kuchaytirishda jamoatchilik ishtiroki muhim. Aarhus konvensiyasi asosidakorxonalar:  Ochiq ekologik axborotnie’lon qilishlari kerak;  Fuqarolar vaNNTlar ekologik nazoratdaqatnashishlari mumkin;  Mahalliy aholining ekologik xavfsizlik bo‘yichashikoyatlarini e’tiborga olishgamajbur. Xalqaro tajriba Yevropa Ittifoqida ESG (Environmental, Social, Governance) standartlari asosida korxonalarning ekologik faoliyati baholanadi. Korporativ ekologik audit va yashil soliq tizimlari keng qo‘llaniladi. 147 IYUL ANDIJON,2025 Xitoyda esa korxonalarga ekologik reyting beriladi, yuqori ifloslantiruvchi subyektlar saInkLsiyMalanFadiAyoNki faYoliAyatNdanGto‘IxLtatIilaKdi.LARI KONFERENSIYASI Korxonalarning ekologik mas'uliyati nafaqat huquqiy majburiyat, balki ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlik mezoni sifatida qaralmoqda. O‘zbekistonda bu boradagi huquqiy asoslar mavjud, biroq amaliyotda ularning samaradorligi yuqori emas. Ekologik hisobotlar, jamoatchilik ishtirokivajavobgarlik mexanizmlariningkuchaytirilishi dolzarbdir. Takliflar 1. “Korxonalarning ekologikjavobgarligi to‘g‘risida”alohida qonunqabul qilish; 2. Ekologik to‘lovlarni progressiv stavkada belgilash – ko‘p ifloslantiruvchi ko‘