BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA MULOQOT KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA O‘QITUVCHINING ROLI

Аннотация

Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirish masalasi yoritilgan. Xususan, o‘qituvchi nutqiy faollikni rag‘batlantiruvchi interaktiv usullar, guruhli mashg‘ulotlar, rolli o‘yinlar va kommunikativ vazifalardan qanday foydalanishi haqida fikr yuritiladi. O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqini shakllantirish, tinglay olish va fikr almashish madaniyatini o‘rgatish orqali ularning shaxsiy rivojlanishiga erishish yo‘llari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: muloqot ko‘nikmalari, boshlang‘ich ta’lim, og‘zaki nutq, o‘qituvchi, interaktiv metodlar, rolli o‘yinlar, guruhli ish. Boshlang‘ich ta’lim inson shaxsining asosiy jihatlari shakllanadigan bosqich bo‘lib, bu davrda faqat akademik bilim emas, balki shaxslararo muloqot, ijtimoiylashuv, nutq madaniyati kabi hayotiy ko‘nikmalar ham rivojlanishi lozim. Muloqot ko‘nikmalari – bu bolaning atrofdagilar bilan samarali aloqa o‘rnatish, o‘z fikrini ifodalash, boshqalarni tinglash va ularga moslashish qobiliyatidir. Afsuski, ba’zida dars jarayoni faqat o‘qituvchining monologiga aylanishi, o‘quvchilar esa passiv eshituvchilarga aylanib qolishi mumkin. Bunday yondashuv muloqot faolligini cheklaydi. Shu bois, darsni tashkil etishda o‘quvchilarni faol suhbatdosh, fikr almashuvchi va bahs ishtirokchisisifatida shakllantirish judamuhim. O‘qituvchining asosiy vazifalari: 1. Erkin fikr bildirish muhitini yaratish. O‘quvchilar har qanday savolga javob berishda xato qilishdan cho‘chimaydigan, o‘z fikrini erkin ayta oladigan muhit bo‘lishi kerak. Bu ijobiy muloqotningasosi. 2. Og‘zaki va yozma nutqni rivojlantirish. Hikoya qilish, og‘zaki izohberish, matn yozish, hisobottuzish kabi topshiriqlarorqali o‘quvchining fikrni izchilifodalash qobiliyati rivojlanadi. 3. Savol-javob va fikr almashish faoliyatlari. Har darsda savol berish, fikr so‘rash, muhokamaqilishimkoniyatlari yaratilishi o‘quvchilar nutqinirivojlantiradi. 4. Rolli o‘yinlar va sahnalashtirish. Ma'lum ssenariy asosida kichik sahna ko‘rinishlarini ijro etish o‘quvchilarda emotsional ifoda, muloqot va nutqiy o‘zini tutish ko‘nikmalarini shakllantiradi. 5. Jamoaviy topshiriqlar. Guruhli ishlarda o‘quvchilar fikr almashadi, kelishadi, bir-biriga izohberadi. Bu esa tabiiy muloqotmuhitiyaratadi. 6. Kommunikativ mashqlar. “Intervyu olish”, “Savol-zanjir”, “Qanday o‘ylaysan?” kabi mashqlarorqali bolalar do‘stona muloqotga o‘rganadi. Pedagogik strategiyalar: 69 IYUL ANDIJON,2025  O‘qituvchi o‘quvchilarga savollar berishda ochiq, tahlilga asoslangan yondashuvni tanIlLaydMi. FAN YANGILIKLARI KONFERENSIYASI  Nutqniboyituvchi so‘z vaiboralar doirasini muntazam kengaytiradi.  Baholashda faqat javobning to‘g‘riligi emas, balki fikrni ifoda qilish uslubi, dalillash qobiliyati ham e’tiborga olinadi. O‘quvchilarning muloqot faoliyati ko‘p jihatdan o‘zini qanday his qilishiga bog‘liq. O‘qituvchining iliq munosabati, do‘stona muhit, o‘quvchilarning bir-birini hurmat qilishi muloqot madaniyatini shakllantiradi. Shu sababli o‘qituvchi darsda emotsional barqarorlikni ta’minlashikerak. Tajriba va kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, muloqotga faol jalb qilingan o‘quvchilar quyidagi ko‘nikmalarga ega bo‘ladi:  Fikrni izchilifodalash;  Boshqalarning fikrini tinglab, tushunish;  Tushunarli savollarberish;  Nutqiyfaoliyatda qatnashishdan tortinmaslik;  Guruhdaishlashga layoqatlilik. Boshlang‘ich ta’limda muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish – bu o‘quvchining butun ta’lim jarayonida va kelajak hayotida muvaffaqiyatli bo‘lishining asosidir. O‘qituvchi muloqotni faollashtiruvchi metodlarni qo‘llagan taqdirdagina bolada o‘z fikrini ifodalash, eshitish, tushunish va hurmat qilish madaniyati rivojlanadi. Bu esa o‘z navbatida, dars sifatini oshiradi, o‘quvchilarda ishonch vaijodiy faollik uyg‘otadi. Foydalanilganadabiyotlar: 1. MavlonovaR.X. Nutqni rivojlantirish metodikasi.–Toshkent: O‘qituvchi,2021. 2. Hasanboyeva O.B. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kommunikativ kompetensiyani shakllantirish. –Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. 3. Abdullaeva D.M. Boshlang‘ich ta’lim metodikasi. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. 4. Vygotsky L.S.Tafakkur vanutq. –Moskva: Prosveshchenie, 2003. 5. Woolfolk,A.Educational Psychology (13th Ed.). –Pearson, 2013. 6. Harmer, J. ThePractice ofEnglishLanguage Teaching. –Pearson, 2015. 7. OECD. Developing Students’Social and EmotionalSkills. –OECDPublishing, 2021. 8. Brookhart, S.M. Teaching Students to CommunicateEffectively. –ASCD, 2012. 70