К содержанию
РецензированоUZ2025

INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA SHAXS DEYKSISINING FUNKSIONAL SEMANTIK TAFOVUTLARI

IYUL ANDIJON · ILM FAN YANGSEIMLAINKTIKLTAARFOIVUKTLOANRIFERENSIYASI · Rajabboqiyeva Barno Obidjonqizi

Научный информационный бюллетень · 2025

Аннотация

The author in the paper examines the linguistic differences in personal deixis between English and Uzbek languages. Personal deixis refers to linguistic expressions used to indicate the addressor, the addressee, and third hand participants from the speaker’s point of view. The study examines how personal pronouns in English (I, you, we, he/she/it/they) and Uzbek (men, sen/siz, u, ular,bizlar) are used in grammatical, pragmatic, and contextual functions. Although the two languages share structural similarities in the system pronoun’s of various notable differences emerge due to cultural norms, social distance, levels of politeness, and a communicative intention. For instance, the use of “sen” with ‘‘siz‘‘ in Uzbek conveys respect as well as social formality, a nuance that in English is conveyed through other pragmatic strategies. The paper also explores translation challenges and semantic ambiguities that arise from transferring deictic expressions across of both English and Uzbek languages,in the article auther disscussed the problems of translation of distinction of units and their meanings orgivenin thecontextloosing it same. Keywords: personal deixis, pronouns, functional semantic distinctions, context,social distance, politeness,comparative analysis, translation. Аннотация. В данной статье проводится сравнительный лингвистический анализ функционально-семантических различий личного дейксиса в английском и узбекском языках. Личнъй дейксис охватывает языковые средства, которые указывают на участников речевого акта то адресанта, адресата и третего лица с точки зрения говорящего. Рассматриваются особенности употребления личных местоимений английского (I, you,we, he/she/it/they) и узбекского языков (я,ты,он,она,оно,) с точки зрения грамматических, прагматических и контекстуальных функций. Несмотря на структурные сходства в системе местоимений,в анализе выявляются значительные различия, обусловленные культурными нормами, социальной дистанцией, степенью вежливости и коммуникативной целью. Особое нвнимание уделяется тому, как в узбекском языке форма “sen” и ‘‘siz’’ выражает уважение и официальный стиль общения, в то время как в английском языке подобные значения передаются другими 287 IYUL ANDIJON,2025 лингвистическими и прагматическими средствами. В статье также рассматриваются прIоLблMемы пFерAевоNда дYейAктиNчеGскиIхLедIиKниLц иAпеRредIачKа иOх зNначFенEийRбеEз пNотеSриIкYонAтекSстIа и смысла. Ключевые слова: личный дейксис, местоимения, функционально-семантические различия,контекст,социальная дистанция,вежливость,сравнительныйанализ,перевод. Kirish.Ma’lumki deyksis so‘zi yunon tilidan olingan bo‘lib, yunon tilidan olingan bo‘lib, ko‘rsatkich, ishora ma‘nolarini anglatadi. Shu boisdan deyksis tushunchasi yunon falsafasida chuqur ildizlarga egaligi ko‘p manbalarda e‘tirof etiladi. Tilshunoslikda deyksis tushunchasining besh xil turi mavjud bo‘lib unga quyidagilar kiradi.1)vaqt deyksisi; 2)shaxs deyksisi; 3)o‘rin joy deyksisi; 4)ijtimoiy deyksis; 5)diskursiv deyksis [enwikipedia.org]. Ushbu maqolamizda deyksisning shaxs turini ko‘rib,tahlil olib boramiz.Tilshunoslikda kishilik deyksisi eng ko‘p uchraydigan lingvistik kategorya bo‘lib, shaxsni funksiyasini ko‘rsatish uchun qo‘llaniladi. Shaxs deyksisini bugungi kunga qadar dunyoning bir qator olimlari o‘rgangan.Jumladan, Karl Bühler deyksis lingvistik tushunchasi asoschisi ayniqsa ikki soha nazaryasi va kommunikativ hodisabo‘yicha ishlari taqsinga sazovor. Ilk grammatik nazaryalarga ko‘ra deyksisni Dionysius Thrax[Art of Grammer]asarida g‘arbga olibkirgan vakeyinchalik buasarga uningshogirdi ApolloniusDyscolus o‘zhissasini qo‘shgan [ArtofGrammer]. 20 asrda nemis olimi Karl Bühler psixolog,faylasuf tilga deyksis nazaryasini olib kirdi va deyksis nazaryasini chuqur tahlil qildi.U kommunikativ kontekst va deyktik so‘zlarning so‘zlovchi nuqtai nazarini ifodalashdagi ro‘lini alohida ta’ kidladi. Shaxs deyksisi olmoshlari gapdaega, kesim,to‘ldiruvchi vazifasini bajaradi. Bu so‘zlovchi tinglovchi kim gapirayotganini, kim gaplashayotganini yoki nima muhokama qilinayotganini aniqlashda yordam beradi. Bu muloqot vaqtida ishtirok etuvchi shaxslar o‘rtasida rol va munosabatlarni tushunish uchun juda muhim. Turli tadqiqotchilar deyksisni turlicha kontekstlarda, jumladan sinfdagi o‘zaro munosabatlarda, adabiyotda va hatto qo‘shiq matnlarida foydalanish bo‘yicha tadqiqotlarni o‘rganishdi. Shaxs deyksisi so‘zlovchi va tinglovchi nutqidagi shaxsga munosabatini birlashtirgan holda shaxs olmoshlari odatda so‘zlovchi va tinglovchi nutq ishtiroklariga ishora qiladi,uchinchi shaxs olmoshlari esa nutqsiz yoki hikoya qiluvchi ishtirokchi yordamida yuzaga keladi. Lyons fikriga ko‘ra, faol ishtirokchilar so‘zlovchi va tinglovchilardir,uchinchi shaxs esa aktiningfaol ishtirokchisiemasdir. [Lyons J 1995.–P 376] Levinson deyksisni tilning til va kontekst o'rtasidagi munosabatni aks ettirish usuli sifatida ko‘rsatadi.[ LevinsonS. 1983–P20] Keling maqolamizda shaxs deyksisini badiiy matnlarda

Доказательный фрагмент

«The author in the paper examines the linguistic differences in personal deixis between English and Uzbek languages.»

Образец извлечения

Демо-превью

The author in the paper examines the linguistic differences in personal deixis between English and Uzbek languages. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.

DOI не указан
Цитирований
0
Тип
Журнал
Страна
Узбекистан
Ключевые слова
personal deixis, pronouns, functional semantic distinctions, context, social distance, shaxs deyksisi, muloyimlik, tarjima., kontekst, qiyosiy tahlil, funksional-semantik tafovut, ijtimoiy masofa
Спросить CiteX об этой работе

Смежные источники