SHOHONA DARD

Аннотация

; Mazkur ilmiy maqolada zamonaviy onkologiyada saraton kasalliklarini tashxislash va davolashning ilg‘or yo‘nalishlari chuqur tahlil qilinadi. O‘smalarning etiologiyasi, epidemiologiyasi, patogenezi, klinik belgilari va zamonaviy davolash usullari — jarrohlik, radioterapiya, kimyoterapiya, immunoterapiya va maqsadli terapiya ilmiy asosda yoritilgan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) statistikasi va so‘nggi klinik tadqiqotlar ma’lumotlari asosida mavzuning dolzarbligi, personalizatsiyalangan yondashuvning ustunliklari va istiqbolli innovatsion texnologiyalar alohida tahlil qilingan. Kalit so’zlar; Saraton, onkologiya, o‘sma etiologiyasi, o‘sma patogenezi, epidemiologiya, zamonaviy tashxis, kimyoterapiya, immunoterapiya, radioterapiya, maqsadli terapiya, multimodal davolash, JSST statistikasi, personalizatsiyalangan davolash, innovatsion onkologiya. Mavzuning dolzarbligi; Saraton (lotincha Cancer) — bu normal hujayralarning nazoratsiz o‘sishi va atrof to‘qimalarga o‘sib kirishi, metastazlar berishi bilan tavsiflanadigan malign o‘sma kasalliklari guruhi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yil holatiga dunyo bo‘ylab har yili 20 milliondan ortiq yangi saraton holati qayd etilgan va har yili 10 millionga yaqin o‘lim holati yuz beradi [1]. Shu bilan birga, global prognozlarga ko‘ra, 2040-yilga kelib kasallanish holatlari 30 milliondan oshishi mumkin. Saraton dunyo bo‘ylab o‘lim sabablarida yurak-qon tomir kasalliklaridan keyin 2-o‘rinda turadi. 2022-yil JSST ma’lumotiga ko‘ra, eng ko‘p uchraydigan turlari: ko‘krak bezi saratoni (2,3 million holat), o‘pka saratoni (2,2 million), yo‘g‘on ichak saratoni (1,9 million), prostata saratoni (1,4 www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 342 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi million) va oshqozon saratoni (1,1 million) [2]. Saraton kasalliklari, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlarda, sog‘liqni saqlash tizimiga jiddiy iqtisodiy yuk bo‘lib, ishchi kuchining yo‘qotilishi, nogironlikning ortishi va bemorlar bilan ishlaydigan tibbiyot xodimlarining yetishmasligi kabi ko‘plab muammolarni yuzaga chiqaradi. Saraton — bu malign o‘sma bo‘lib, asosiy xususiyatlari: Nazoratsiz hujayra proliferatsiyasi, apoptoz mexanizmlarining buzilishi, angiogenez (yangi qon tomir hosil bo‘lishi), metastaz berish qobiliyati. JSST va Xalqaro Saraton Tadqiqot Agentligi (IARC) tasnifiga ko‘ra, o‘smalar 3 asosiy toifaga bo‘linadi: Benign o‘smalar (yaxshi sifatli) — metastaz bermaydi Malign o‘smalar (yomon sifatli) — metastaz beradi, to‘qimalarni invaziya qiladi Borderline (oraliq shakllar) — ba’zi hollarda malignlashishi mumkin Eng ko‘p uchraydigan malign o‘smalar: Karzinomalar (epitelial to‘qimalardan), sarkomalar (biriktiruvchi to‘qimalardan), gematologik maligniteler (leykoz, limfoma). Etiologiya va patogenez Saraton rivojlanishida quyidagi asosiy omillar rol o‘ynaydi: Genetik omillar: BRCA1/BRCA2 gen mutatsiyalari ko‘krak va tuxumdon saratonida. Atrof-muhit va turmush tarzi: Tamaki chekish (o‘pka saratonining 85% hollari), nosog‘lom ovqatlanish, ortiqcha vazn, UV-nurlanish, viruslar (HPV, EBV). Patogen viruslar: Masalan, bachadon bo‘yni saratoni holatlarining >99% HPV infeksiyasi bilan bog‘liq [3]. Patogenez: asosiy mexanizm — hujayralar DNKsi mutatsiyaga uchrab, onkogenlar faollashadi va tumor suppressor genlar (masalan, p53) ishdan chiqadi. Shu bilan hujayralar o‘sishi nazoratdan chiqadi. Epidemiologiya JSST 2022 hisobotiga ko‘ra: Dunyoda har 5 erkakdan 1 tasi va har 6 ayoldan 1 tasi umri davomida saratonga chalinadi. Dunyoda saraton sababli har 8 erkakdan 1 tasi va har 11 ayoldan 1 tasi vafot etadi. Rivojlanayotgan davlatlarda o‘sish sur’ati yuqori: Afrika va Osiyo davlatlarida ko‘rsatkichlar har yili 10–15% www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 343 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi ga oshmoqda. O‘zbekiston Respublikasi SSVning so‘nggi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakatimizda har yili 30 mingga yaqin yangi saraton holati aniqlanadi. Ko‘krak bezi, bachadon bo‘yni, oshqozon va yo‘g‘on ichak saratoni yetakchi o‘rinlarda turadi. Klinik belgilari Saratonning klinik belgilari turlariga, joylashgan o‘rniga bog‘liq. Biroq asosiy umumiy belgilar: O‘pka saratoni: yo‘tal, qon qo‘shilgan balg‘am, nafas yetishmovchiligi. Ko‘krak bezi: ko‘krakda tugun, ko‘krak shaklining o‘zgarishi. Oshqozon-ichak: najasda qon, ozib ketish, ich ketishi yoki qabziyat. Klinik sindromlar: paraneoplastik sindromlar, umumiy intoksikatsiya, kaxeksiya. Diagnostika JSSTning “Screening and Early Diagnosis” tavsiyalari bo‘yicha: Klinik ko‘rik va skrining dasturlari (mamografiya, Pap-test, kolonoskopiya). Laborator markerlar: CEA, PSA, CA-125. Molekulyar diagnostika: NGS (Next Generation Sequencing), liquid biopsy. Radiologik metodlar: MSKT, MRT, PET-KT. Erta aniqlash — 30–50% hollarda o‘lim ko‘rsatkichini kamaytiradi. Zamonaviy davolash Saraton (malign o‘smalar) davosi bugungi kunda zamonaviy onkologiyada multimodal yondashuvga asoslanadi. Ya’ni, bir bemorda bir vaqtning o‘zida yoki ketma-ket bir nechta davolash usull