SHAFTOLI PAYVANDTAGLARI (GF677, GARNEM, YOVVOYI DANAK).YANGI SHAFTOLI BOG'LARINI TASHKIL ETISHDA PAYVANDTAGLARNING AHAMIYATI

Аннотация

Mazkur maqolada shaftoli bog‘larini barpo etishda qo‘llaniladigan asosiy payvandtag turlari — GF677, GARNEM va yovvoyi danakning biologik va agronomik xususiyatlari tahlil qilingan. Har bir payvandtagning iqlim va tuproq sharoitiga moslashuvchanligi, o‘sish kuchi, hosildorlikka ta’siri hamda kasalliklarga chidamliligi yoritilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri tanlangan payvandtag nafaqat niholning ildiz tizimini kuchaytiradi, balki bog‘ning uzoq muddatli rentabelligini ham ta’minlaydi. Yangi shaftoli bog‘larini tashkil etishda agrotexnik va seleksiya yondashuvlari asosida payvandtag tanlashning dolzarbligi asoslab berilgan. Kalit so‘zlar:Shaftoli, payvandtag, GF677, GARNEM, yovvoyi danak, bog‘dorchilik, hosildorlik, seleksiya, agrotexnika, ildiz tizimi, kasalliklarga chidamlilik. So‘nggi yillarda bog‘dorchilikda intensiv texnologiyalarni joriy etish va eksportbop meva turlarini yetishtirish dolzarb masalalardan biriga aylandi. Ayniqsa, shaftoli kabi agronomik jihatdan muhim bo‘lgan mevali daraxtlarning hosildorligini oshirish, ularning kasalliklarga chidamliligini ta’minlash hamda turli iqlim va tuproq sharoitlariga moslashtirishda payvandtaglarning roli beqiyosdir. Shaftolining rivojlanishi, barvaqt hosilga kirishi, vegetatsiya davri davomiyligi va mevalarning sifati ko‘p jihatdan tanlangan payvandtagga bog‘liq. Hozirgi kunda bog‘dorchilikda keng qo‘llanilayotgan GF677, GARNEM www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 445 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi kabi klon payvandtaglari, shuningdek, an’anaviy yovvoyi danak asosida yetishtirilgan nihollar orasida sezilarli farqlar mavjud. Har bir payvandtag o‘ziga xos biologik va agrotexnik xususiyatlarga ega bo‘lib, ular bog‘larning samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi. Shu sababli, yangi shaftoli bog‘larini tashkil etishda tuproq-iqlim sharoitini, xo‘jalik ehtiyojlarini va ekin texnologiyasini hisobga olgan holda to‘g‘ri payvandtag tanlovi muhim ahamiyat kasb etadi. GF677, GARNEM va yovvoyi danak asosida o‘stirilgan shaftoli nihollarining qiyosiy tahlili, ularning afzalliklari va kamchiliklari, shuningdek, zamonaviy bog‘larni barpo etishda payvandtag tanlovining ilmiy-amaliy asoslari yoritib beriladi. Shaftoli daraxtining agrobiologik xususiyatlari ko‘p jihatdan tanlangan payvandtagga bog‘liq. Payvandtag o‘simlikning ildiz tizimi, oziqlanishi, vegetativ o‘sish kuchi, qurg‘oqlikka va sho‘rlikka chidamliligi, kasalliklarga qarshiligi hamda mevalar sifati va hosildorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda eng ko‘p qo‘llanilayotgan shaftoli payvandtaglariga GF677, GARNEM va yovvoyi danak kiradi. GF677 – shaftoli bilan bodomning duragayidan olingan klon payvandtag bo‘lib, kuchli o‘suvchi va sho‘rtob yer sharoitiga chidamli hisoblanadi. Bu payvandtag yuqori harorat va qurg‘oqchilikka chidamli bo‘lishi bilan ajralib turadi. GF677 asosidagi shaftoli daraxtlari barvaqt hosilga kiradi, mevalari yirik va savdo ko‘rinishiga ega bo‘ladi. Biroq, bu payvandtag zich tuproqlarda yaxshi rivojlanmaydi va ayrim virusli kasalliklarga nisbatan sezuvchan hisoblanadi. GARNEM ham bodom va shaftoli duragayidan olinib, intensiv bog‘dorchilikda keng qo‘llaniladigan kuchli o‘suvchi payvandtagdir. U GF677 ga qaraganda ildiz tizimi kuchliroq rivojlanadi va kasalliklarga chidamliligi yuqoriroq. GARNEM payvandtagi bilan o‘stirilgan shaftoli nihollari barqaror hosildorlikka ega bo‘lib, har yili bir maromda meva beradi. Bundan tashqari, u nemli iqlimlarda ham yaxshi natija ko‘rsatadi. An’anaviy tarzda ishlatiladigan yovvoyi danakdan o‘stirilgan www.tadqiqotlar.uz 21-to’plam 1-son Iyul 2025 446 Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi payvandtaglar arzon va oddiy usulda tayyorlanadi. Bu payvandtaglar tabiiy seleksiya orqali tanlab olingan bo‘lib, turli tuproq-iqlim sharoitlariga nisbatan moslashuvchan hisoblanadi. Lekin ularning o‘sish kuchi va hosildorlik samarasi klon payvandtaglarga qaraganda pastroq bo‘ladi. Shuningdek, yovvoyi danak asosidagi daraxtlar kech hosilga kiradi va mevalari bir xilda yirik bo‘lmasligi mumkin. Yangi shaftoli bog‘larini tashkil etishda to‘g‘ri payvandtag tanlovi hosildorlikni oshirish, meva sifati va daraxt umrini uzaytirish, parvarish xarajatlarini kamaytirish imkonini beradi. Ayniqsa, intensiv usulda barpo etilayotgan bog‘lar uchun GF677 va GARNEM kabi klon payvandtaglar afzal hisoblanadi. Bu payvandtaglar bilan o‘stirilgan bog‘lar barvaqt hosilga kiradi, qator oraliqlari ixcham bo‘ladi va agrotexnik tadbirlarni mexanizatsiyalashtirish imkonini yaratadi. Har bir payvandtag tanlovi xo‘jalikning joylashuvi, tuproq-iqlim sharoiti va maqsadga qarab belgilanishi zarur. Masalan, sho‘rlangan yoki qurg‘oqchil hududlarda GF677 mos tushsa, salqin va nam iqlimda GARNEM ustunlik qiladi. Oddiy xo‘jaliklar uchun yovvoyi danak arzon va qulay alternativ bo‘lib qoladi. Har bir payvandtagning ma’lum bir tuproq va iqlim muhitida samaradorligi farq qiladi. GF677 ayniqsa sho‘rlangan, qumoq va suvi chuqurda joylashgan hududlarda yaxshi