Tilshunoslikda sintaktik birliklarning o’rganilishi

Аннотация

Tilshunoslikda sintaktik strukturalar turlicha tuziladi. Sintaksis tilshunoslikning bo'limi bo'lib, uning mavzusi tilning sintaktik tuzilishi hisoblanadi. Sintaktik birliklari va ular o'rtasidagi munosabatlar shakllanadi. Vaziyatlar og'zaki iboralar uchun o'ziga xosdir, chunki har xil shartli ma'nolar har doim ma'lum harakatlar va sharoitlarga hamroh bo'ladi va leksik jarayonga asoslangan bo’ladi. Iboralar sintaktik birlik 363 sifatida gapda ifodalanadi. Jumlada iboralar va boshqa so'z birikmalari sintaktik vositalar yordamida shakllanadi. Kalit so’zlar: Sintaktik qolip, sintaktik birliklar, intonasiya, instrumental, kommunikativ birliklar, koordinatsiya. Dunyoga kelgan har bir bola haqiqiy inson bo‘lib yetishishi uchun juda ko‘p narsalarni bilishi kerak. U o‘ziga kerakli bilimni ko‘rib, eshitib va o‘qib o‘r-ganadi. Eshitib va o‘qib o‘rganish til vositasida amalga oshadi va uning imkoniyati cheksizdir. Agar til bo‘lmay, har bir kishining tirikligi uning o‘z tajribasiga asoslangan bo‘lsa edi, inson shu kungacha hayvon qanday yashasa, shunday yashagan va bugungi moddiy, ma’naviy taraqqiyotga erishmagan bo‘lardi. Tilning birinchi ma’rifiy ahamiyati shundan iboratki, til tufayli jamiyat a’zolarining har birida hosil bo‘lgan bilim ommalashib, uning ko‘pchilik to-monidan rivojlantirilishiga imkon tug‘iladi. Bundan tashqari til tufayli bilim avloddan avlodga og‘zaki va yozma tarzda qoldiriladi, natijada yangi avlod o‘tgan avlodning ishini yangidan boshlamasdan, uni davom ettiradi. Til ilm olishda zamon va makon g‘ovini o‘rtadan ko‘- taradi. Til tufayli eng qadimgi ma’lumotlarga ega bo‘lamiz, hatto kelgusiga oid ma’lumotlarni ham olamiz. Til tufayli sezgi a’zolari bilan bilib bo‘lmaydigan narsalarni ham o‘rganamiz. Ko‘rinishi, shakli bir xil bo‘lgan narsalarning aksi ongimizga o‘rnashishi mumkin, lekin shaklsiz narsalarni biz faqat so‘z shaklida o‘zlashtiramiz. Xuddi shuningdek, mavjudotning ko‘rinmas ichki jihatlarini ham so‘z shaklida o‘zlashtiramiz va til vositasi bilan o‘zgalarga tushuntiramiz. Tilni o‘rganish va o‘rgatishni osonlashtiradigan yana bir jihati shundaki, u umumlashtirish xususiyatiga ega. So‘z yordamida biz mavjudotni o‘rganib, umumiy tushunchalar hosil qilamiz va bu tushunchalar mavjudotning umumiy xossalarini o‘rganishga, hatto ularning haqiqatini idrok etishga imkoniyat tug‘diradi[1,314]. Struktural oqimlar bilan bir katorda boshqacha yoʻnalishlar va qarashlar rivojlana boshladi: psixologik yoʻnalish nemis olimlari X. Shteyntal va V. Vundt asarlari; rus olimi V. V. Potebilanya ham ushbu yoʻnalishga qoʻshiladi, neyrolingvistika va boshqa Materialistik dunyoqarashning keng yoyilishi bilan eksperimental fonetika va lingvistik geografiya xam rivojlana boshladi. Keyinchalik Tilshunoslikda yangi yoʻnalish va boʻlimlar: psixolingvistika, sotsiolingvistika, etnolingvistika, semiotik lingvistika, transformatsiyey lingvistika, matn lingvistikasi va boshqa paydo boʻladi. Hozirgi xorijiy Tilshunoslikda materialistik nazariyalar bilan bir qatorda idealistik tamoyillarga asoslangan nazariyalar ham mavjud [3,45]. So'z shakllarining tarkibi so'z shakllarining semantikasini to'ldiruvchi, takomillashtiruvchi, aniqlashtiradigan old qo'shimchalarni o'z ichiga oladi, ular quyidagilarni o'z ichiga oladi: uyda– uyning yonida, uyning qarshisida, uyning orqasida, uyning oldidan, uyning atrofida, uyning yonida va hokazo [15,89]. Sintaktik konstruktsiyalar qurilishida leksik vositalar muhim rol o’ynaydi. Bunga olmoshlar kiradi: so‘roq va nisbiy (kim, nima, kim, qayerda, qayerda va boshqalar), indikativ ( bu, bunday va boshqalar turli shakllarda; u erda, u erda, shuning uchun va ostida.); Nutqning boshqa muhim qismlarining so'zlarini leksik va semantik guruhlash (ularni tematik jihatdan birlashtirish, shuningdek, sinonimik yoki antonimik aloqalarni o'rnatish mumkin). Shunday qilib, so'roq olmoshlari so'zlar so'roq gaplarni to'ldirish vositalaridan biri bo'lib, indersativ fe'llarning leksik-grammatik guruhidir ( u yorishadi, muzlaydi va ostida.) bir komponentli shaxssiz gaplarning tarkibiy markazini hosil qiladi; Nutqning ma'nosiga ega bo'lgan fe'llarning tematik guruhi (gapiring, ayting va hokazo) to'g'ridan-to'g'ri nutqqa ega bo'lgan jumlalar tarkibiy qismidir. Masalan, nutq fe'llari, fikrlar - dedi - bu tushuntirish tuzilishiga signaldir; davlat toifasidagi so'zlar guruhi, masalan, shaxssiz jumlalar guruhini tashkil qiladi [1,185]. Sintaktik birliklarni ifodalash va sintaktik birliklarning hissiy-ekspressiv rang berish vositalaridan biri - bu intonatsiya, uning tarkibiy elementlari nutq ohangidir jumlalarni talaffuz qilishda ovozni ko'tarish va tushirish, ritm, nutq tempi va tembri, shuningdek jumladagi axborot markazini ta'kidlaydigan mantiqiy stress. Shunday ekan, intonatsiya jumlaning muhim xususiyatlarining qatoriga kiradi, chunki bu og'zaki nutqda jumlaning to'liqligi, yaxlitligining ko'rsatkichlaridan biridir; intonatsiya bayonning maqsadi bilan ajralib turadigan oddiy jumlalarning turlarini tuzadi, ularga hissiy