DEHQON XO‘JALIKLARIDA YER RESURSLARIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGIGA XORIJIY MODEL VA MEXANIZMLARNING TA’SIRI

Аннотация

Mazkur maqolada xorijiy davlatlarning yer resurslaridan foydalanish bo‘yicha ilg‘or tajribalari tahlil qilinadi va ularning dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga ta’sirini aniqlashga harakat qilinadi. Xususan, Germaniya, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya, Turkiya va Xitoy kabi mamlakatlar tajribasida yerga egalik, kooperatsiya, raqamli monitoring, ekologik boshqaruv va subsidiyalash tizimlarining dehqonlar faoliyatiga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatgani ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu mexanizmlarni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish imkoniyatlari ilmiy asosda tahlil etiladi. Kalit so'zlar: dehqon xo‘jaligi, yer resurslari, samaradorlik, xorijiy tajriba, boshqaruv mexanizmi, raqamli monitoring, kooperatsiya, agroinnovatsiya Kirish. Bugungi kunda global miqyosda agrar sektorda yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yer maydoni cheklangan, suv tanqisligi mavjud bo‘lgan, ekologik holat noturg‘un mamlakatlarda bu muammo tobora keskinlashib bormoqda. Shu boisdan, dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan samarali foydalanish masalasiga ilmiy asoslangan, texnologik, ekologik va ijtimoiy jihatlarni qamrab oluvchi yondashuv zarur bo‘lmoqda. Rivojlangan mamlakatlar ushbu muammoni hal etishda o‘ziga xos strategiyalarni ishlab chiqqan. Ularning tajribasi shuni ko‘rsatadiki, yerdan foydalanishda huquqiy kafolat, innovatsion texnologiyalar, bilim almashinuvi, subsidiya va grantlar, kooperativ tizimlar va ekologik javobgarlik asosiy rolni o‘ynaydi. Germaniyada ekologik barqarorlikka asoslangan yer boshqaruvi modeli, AQSHda raqamlashtirilgan agroxizmatlar tizimi, Yaponiyada yuqori intensivlikka asoslangan dehqonchilik madaniyati, Turkiyada agrokooperatsiyalar faoliyati, Janubiy Koreyada esa aqlli dehqonchilik (smart farming) konsepsiyasi dehqon xo‘jaliklarida yer resurslaridan foydalanish samaradorligini sezilarli darajada oshirgan. O‘zbekiston sharoitida esa dehqon xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining muhim qismini tashkil etgan bo‘lsa-da, yer resurslaridan foydalanishning samaradorlik darajasi pastligicha qolmoqda. Bunga asosiy sabablar sifatida yer maydonlarining kichikligi, texnik ta’minotning zaifligi, bilim va malakaning yetishmasligi, raqamli texnologiyalar bilan ta’minlanmaganlik va ekologik barqarorlik tamoyillarining yetarli darajada tatbiq etilmaganligini ko‘rsatish mumkin. Shu nuqtai nazardan qaralganda, xorijiy tajribalarni O‘zbekiston dehqon xo‘jaliklariga moslashtirish orqali mavjud muammolarni hal etish va yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin. Bunda, albatta, bevosita tajribani ko‘chirish emas, balki uni milliy sharoit, iqlim, qonunchilik va iqtisodiy imkoniyatlarga moslashtirilgan holatda tatbiq etish lozim. Ushbu maqolada xorijiy davlatlar tajribasida mavjud bo‘lgan yer resurslaridan foydalanish mexanizmlari chuqur o‘rganilib, ular dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga qanday ta’sir ko‘rsatgani tahlil qilinadi. Shuningdek, bu tajribalarni O‘zbekiston sharoitiga qanday qilib muvaffaqiyatli moslashtirish mumkinligi bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqiladi. Adabiyotlar tahlili. Dehqon xo‘jaliklari uchun yer resurslaridan samarali foydalanish masalasi zamonaviy agrar siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, bugungi kunda nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham ustuvor mavzulardan biri sifatida keng muhokama 41 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo qilinmoqda. Ilmiy adabiyotlarda bu muammo turli kontekstlarda – institutsional, ekologik, iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy yondashuvlar orqali o‘rganilmoqda. Ayniqsa, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasi asosida shakllangan model va mexanizmlar tahlili, ularning dehqon xo‘jaliklari samaradorligiga ta’siri alohida ilmiy e’tiborga loyiq. Xalqaro tashkilotlar tadqiqotlari asosida yondashuvlar. Xalqaro tashkilotlar, xususan FAO, IFAD, World Bank, UNDP, OECD tomonidan chop etilgan hisobot va metodik tavsiyalarda yer resurslaridan foydalanishning samarali tizimlari, ekologik me’yorlar, dehqonlarga ko‘mak tizimi va institutsional boshqaruvning zamonaviy modellariga alohida e’tibor qaratiladi. Ular tomonidan ishlab chiqilgan kontseptual yondashuvlarda dehqon xo‘jaliklari uchun barqaror yer foydalanish modeli, iqlim sharoitiga mos ekinlar tizimi, ekologik monitoring, suvni tejash texnologiyalari va agrosanoat infratuzilmasi asosiy ustunlar sifatida taqdim etiladi. Ushbu adabiyotlarda, ayniqsa, yerga egalik va foydalanish huquqlarining aniqligi, uzoq muddatli rejalashtirish va yer holatini baholovchi indikatorlar tizimi orqali dehqonchilik samaradorligi oshirilishi ta’kidlanadi. AQSH va Kanada tajribasining ilmiy yoritilishi. Amerika Qo‘shma Shtatlarida dehqon xo‘jaliklari uchun yerga egalik qilish, kredit, grantlar va subsidiyalar tizimi, ko‘p darajali konsalting xizmatlari orqali kompleks yordam ko‘rsatiladi. AQSHda chop etilgan ilmiy maqolalar va tahliliy hisobotlarda dehqon xo‘jaliklari uchun yerga ishlov berish