BMT TASHKIL ETILISHINING TARIXIY ASOSLARI VA BUGUNGI KUNDAGI ROLI

Аннотация

This article analyzes the historical foundations of the establishment of the United Nations (UN), the global political and economic conditions that led to its emergence in the mid- 20th century, as well as the organization's current role on the international stage. The UN's contribution to maintaining peace, protecting human rights, and addressing global challenges is evaluated onascienti Keywords: United Nations, historical foundations, international organization, security, peace, global challenges, human rights. Annotatsiya:Ushbu maqolada Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning tashkil etilishining tarixiy asoslari, uning XX asr o‘rtalarida paydo bo‘lishiga olib kelgan global siyosiy-iqtisodiy shart-sharoitlar hamda tashkilotning bugungi kundagi xalqaro maydondagi roli tahlil qilinadi. BMTning tinchlikni saqlashdagi, inson huquqlarini himoya qilishdagi, hamda global muammolarni hal etishdagi o‘rni ilmiyasosda baholanadi. Kalit so‘zlar: BMT, tarixiy asoslar, xalqaro tashkilot, xavfsizlik, tinchlik, global muammolar, insonhuquqlari. 1.Kirish XX asr insoniyat tarixida eng muhim burilishlardan biri – global miqyosdagi urushlar va ularning oqibatlariga qarshi xalqaro miqyosda tashkil etilgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining tuzilishidir. BMT xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash, millatlararo hamkorlikni rivojlantirish, inson huquqlari va asosiy erkinliklarni ta’minlash maqsadida 1945- yil tashkil etilgan. Ushbu maqolada tashkilotning tarixiy shakllanish sabablari, asosiy maqsadlari va bugungi kundagi faoliyati tahlilqilinadi. 2.Tarixiyasoslarva shakllanish jarayoni 2.1.Ikkinchi Jahon urushi natijalari Ikkinchi Jahon urushi insoniyat tarixidagi eng vayronkor mojaro bo‘lib, 60 milliondan ortiq insonning hayotiga zomin bo‘ldi. Urush oqibatida xalqaro xavfsizlik tizimi izdan chiqdi va yangi global tashkilotga ehtiyoj tug‘ildi. 2.2.MillatlarLigasi tajribasi 1919-yilda Versal shartnomasi asosida tashkil etilgan Millatlar Ligasi o‘zining asosiy vazifasini – urushlarning oldini olishni bajara olmadi. Bu tajriba kelajakda samaraliroq va kuchliroq xalqaro tashkilotnizarur etgan edi. 278 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 2.3.BMTning tashkil etilishi 1941-yil avgustida AQSH Prezidenti Franklin Ruzvelt va Buyuk Britaniya Bosh vaziri Uinston Cherchill tomonidan imzolangan Atlantika Xartiyasi xalqaro hamkorlikning yangi bosqichini belgiladi. 1945-yil 26-iyunda San-Fransisko shahrida 50 ta davlat vakillari tomonidan BMT Nizomiimzolandi va shu bilan BMTrasmiy ravishda tashkil topdi. 3.BMTning asosiy maqsadlari vatamoyillari BMT Nizomining 1-moddasiga ko‘ra, tashkilot quyidagi maqsadlarni ko‘zlaydi: -Xalqaro tinchlik vaxavfsizliknita’minlash; -Xalqlar o‘rtasida do‘stonamunosabatlarni rivojlantirish; -Ijtimoiy-iqtisodiy va gumanitar sohalarda xalqaro hamkorlikni kengaytirish; -Inson huquqlari va asosiy erkinliklarni himoya qilish. BMT faoliyati besh asosiy tamoyilga asoslanadi: suverenitet, tenglik, nizolarni tinch yo‘l bilan hal qilish,kuch ishlatmaslik, ichkiishlar aralashmaslik. 4.BMTning tuzilmasi vaasosiy organlari BMT murakkab tuzilishga egabo‘lib, uoltiasosiy organ orqali ishlaydi: 4.1.Bosh Assambleya Barcha a’zo davlatlar ishtirok etadigan umumiy majlis bo‘lib, xalqaro masalalar bo‘yicha tavsiyalarberadi. 4.2.XavfsizlikKengashi 15 a’zodan iborat bo‘lib, ulardan 5 tasi doimiy a’zo (AQSH, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya, Fransiya) vaveto huquqiga ega. Tinchlikva xavfsizlikmasalalarini hal qiladi. 4.3.IqtisodiyvaIjtimoiy Kengash Ijtimoiy rivojlanish, sog‘liqni saqlash, madaniyat, ta’lim va inson huquqlari masalalari bilan shug‘ullanadi. 4.4.Xalqaro Sud Haqiqiy xalqaro nizolarni hal qiluvchi yuridik organ bo‘lib, Gollandiyaning Gaaga shahrida joylashgan. 279 INTERNATIONAL JOURNAL OF SCIENTIFIC RESEARCHERS ISSN:3030-332X Impact factor: 8,293 Volume 12,issue1,June2025 https://wordlyknowledge.uz/index.php/IJSR worldly knowledge Index: googlescholar, research gate, research bib, zenodo,open aire. https://scholar.google.com/scholar?hl=ru&as_sdt=0%2C5&q=wosjournals.com&btnG https://www.researchgate.net/profile/Worldly-Knowledge https://journalseeker.researchbib.com/view/issn/3030-332X 4.5.Bosh kotib vaKotibiyat BMTning kundalik faoliyatini muvofiqlashtiruvchi ijro organi hisoblanadi. Hozirda Bosh kotib lavoziminiAntonio Guterrish egallab turibdi (2025-yil holatiga ko‘ra). 5.BMTning bugungi kundagi roli 5.1.Tinchliknisaqlash missiyalari BMT 70 dan ortiq tinchlikparvarlik missiyalarini o‘tkazgan. Masalan, Sudan, Kipr, Kongo, va yaqindaUkraina atrofidagi vaziyatda diplomatikfaoliyat olibborilmoqda. 5.2.Global muammolarbilan kurash - Iqli